M@sechet

Jak to w rodzinie...

2011-09-15T17:14:00.001+02:00

W Szulchan aruch (Choszen miszpat 175:41) czytamy, że jeśli mamy do wyboru sprzedać jakąś rzecz żydowi bądź nie-żydowi powinniśmy pod groźbą cheremu sprzedać ją żydowi, ale tylko wówczas, jeśli jest on gotów kupić daną rzecz za jej rynkową cenę. Jeśli żydowski kupiec oferuje cenę niższą niż rynkowa wartość towaru, wtedy możemy bez żadnych konsekwencji dobić targu z nie-żydem (o ile ten oferuje lepszą cenę, oczywiście). Jawna dyskryminacja, prawda?

Dlaczego tak jest? Wytłumaczenie jest banalnie proste – skoro wszyscy żydzi są potomkami praojca Abrahama, są złączeni ze sobą swojego rodzaju więzią duchową, wszyscy są częścią wielkiej rodziny. Naturalną koleją rzeczy jest, że powinniśmy preferować członków własnej rodziny (nawet tak odległej) niż obcych ludzi.

Jeżeli obydwaj kupcy oferują tą sama cenę, musimy wybrać żyda. Podobnie, gdy żydowski kupiec oferuje co prawda uczciwą cenę za towar, ale jego konkurent daje cenę jeszcze lepszą. Chofec chajim (rabin Israel Meir Kagan z Radunia w obwodzie grodzieńskim na Białorusi) zauważa, że nawet w sytuacji, gdy żydowski kupiec oferuje nierynkową cenę i nie mamy obowiązku sprzedawać towaru właśnie jemu, mimo wszystko jest wielką micwą zrezygnować z części swojego zysku i sprzedać żydowi.

Podobna zasada obowiązuje gdy chcemy zlecić wykonanie jakiejś usługi (zatrudnić pracownika) – jeśli mamy do wyboru zatrudnić żydowskiego pracownika bądź nie-żydowskiego powinniśmy wybrać żyda, chyba że żąda on znacząco większego wynagrodzenia za pracę niż nie-żyd. Ile to jest „znacząco większe”? Niektórzy twierdzą, że 33% jest już nieuzasadnioną różnicą. Tak więc, jeżeli nawet żydowski pracownik żądałby pensji o 25% większej niż nie żydowski konkurent powinniśmy zatrudnić żyda.

Podobne zasady maja zastosowanie, gdy do wyboru mamy dwóch żydów, ale tylko jeden z nich jest religijny (szomer micwot czyli przestrzegający przykazań) – wtedy również powinniśmy preferować własnie tego religijnego, chyba że różnica w cenie jest znacząca.

Kto jest biedny?

2011-09-10T22:42:00.000+02:00

We wcześniejszym artykule napisałem, że obowiązek dawania cedaki (jałmużny) biednym nie dotyczy osób „biednych” z wyboru. Takim osobom wręcz nie powinniśmy nic dawać, by nie zachęcać w ten sposób ludzi do życia kosztem innych. Kto zatem kwalifikuje się do otrzymywania cedaki? Jaki są kryteria? Próba odpowiedzi poniżej...

Przede wszystkim trzeba sobie uświadomić, że nasz względny dobrobyt ekonomiczny i konsumpcyjny model społeczeństwa jest historycznie czymś zupełnie nowym. Przez tysiące lat ludzie żyli bardzo biednie – zarabiali niewiele, a wydawali jeszcze mniej. To był standard we wszystkich społeczeństwach na przestrzeni dziejów ludzkości aż do rewolucji przemysłowej. Dowodów na to dostarcza literatura rabiniczna aż w nadmiarze, najwybitniejsi rabini byli ludźmi bardzo biednymi, wykonywali niejednokrotnie bardzo proste, fizyczne prace, prace, jakich dzisiaj nie podjęliby się tzw. „biedni”. Przykłady? Proszę bardzo – Hilel był kamieniarzem, jego częsty oponent w dyskusjach – Szamaj był murarzem, rabin Chanina był szewcem, rabin Josi robił sieci na ryby, rabin Jehuda był krawcem, a Resz Lakisz ogrodnikiem. Byli to wszyscy prości rzemieślnicy zarabiający ciężko na chleb. Ale niektórzy mieli jeszcze gorzej – rabin Akiwa był zwykłym pasterzem, a rabin Josi ben Chalafta garbował skóry. Nawet piastujący na dworze Saladyna intratny wydawałoby się urząd lekarza Rambam pracował ciężko od świtu do zmroku.

Biedna osoba to taka, która nie może wyżywić siebie i swojej rodziny z pracy własnych rąk (w małżeństwie to mężczyzna ma obowiązek zapewnić byt rodzinie). Taka osoba jest uprawniona do otrzymywania jałmużny. Jednakże powinna ona zrobić wszystko, by nie musieć być zależnym materialnie od innych, łącznie z podjęciem dodatkowej pracy i ograniczeniem wydatków do absolutnego minimum (nawet jeśli chodzi o wydatki konieczne do wypełniania przykazań). Powinna na przykład zrezygnować z jedzenia trzeciego posiłku szabatowego (seuda szliszit), ograniczyć koszt pozostałych dwóch, ograniczyć wydatki związane ze świętami. Jednakże z dwoma wyjątkami – nie można zrezygnować z zapalania świateł chanukowych (przykazanie rabiniczne!) oraz wypicia czterech kielichów wina w czasie sederu. Należy raczej chodzić od drzwi do drzwi niż zrezygnować z wypełnienia tych dwóch przykazań.

Według traktatu Bawa batra (110a) osoba bez wystarczającej ilości środków materialnych do życia powinna podjąć najgorszą nawet pracę, powinna raczej „obedrzeć ze skóry padlinę i przynieść do domu zapłatę” niż prosić o cedakę. I nie jest ważna pozycja społeczna takiej osoby, Szulchan aruch pisze, że nawet wielki rabin powinien się podjąć się takiego zajęcia (Choszen miszpat 255:1).

Biedny jest zobowiązany przyjąć jałmużnę, jeśli odmowa naraziłaby jego i jego najbliższych na niedożywienie, chorobę, odciągałaby go od studiowania Tory, uniemożliwiła mu wydanie za mąż / ożenienie dzieci bądź zapewnienia im posagu.

Osoba mająca stałe źródło dochodu (bądź oszczędności), i będąca w stanie utrzymać przyjęty standard życia rodziny w ciągu najbliższego roku nie może przyjmować jałmużny. Co oznacza „przyjęty standard życia”? W traktacie Ktubot (67b) znajdujemy relację, jak to biedak przyszedł pewnego razu do rabina Rawy z prośbą o cedakę. Rawa zapytał go o jego zwyczaje żywieniowe i usłyszał, iż proszący przyzwyczajony jest do jedzenia faszerowanych kurczaków i picia dobrego wina. Rawa sam nie miał takich frykasów w domu, jednakże w tym samym momencie weszła do jego domu niewidziana od trzynastu lat siostra, niosąc nic innego jak właśnie faszerowanego kurczaka i butelkę dobrego wina. Uradowany Rawa bez namysłu wręczył je biednemu, widząc w tym wyraźny znak z nieba. Jak to możliwe, by biedak mógł sobie pozwolić na takie luksusowe potrawy? Maharsza tłumaczy, że musiał je jeść ze względów zdrowotnych. Czy oznacza to jednak, że społeczność powinna finansować wcale nie podstawowe potrzeby proszących o jałmużnę? Wydaje się, że w sytuacji gdy proszącym jest np. gwałtownie zubożały bankier (skąd my to znamy…) tak właśnie powinno być – według halachy społeczeństwo powinno finansować wysoki standard życia, do jakiego przywykł…

Nawet posiadając stałe źródło dochodu bądź oszczędności na najbliższy rok, ale nie mając realnych perspektyw na dochody w kolejnych latach można przyjmować cedakę na poczet kolejnych lat. Podobnie w przypadku zaplanowanego z góry znacznego wydatku w kolejnych latach (wydanie za mąż córki na przykład) można na poczet tego zbierać datki.

Jak Rachela i jak Lea…

2011-09-05T04:32:00.002+02:00

W piątkowy wieczór w tradycyjnych rodzinach żydowskich po odśpiewaniu Szalom alechem oraz Eszet chail rodzice (oboje, bądź tylko ojciec) błogosławią dzieci. Tekst błogosławieństwa jest nieco inny dla chłopców i dla dziewczynek. Dla chłopców brzmi ono:

Oby Bóg uczynił cię takim jak Efraim i jak Menasze.
ישמך אלהים כאפרים וכמנשה

Dla dziewczynek natomiast:

Oby Bóg uczynił cię taką jak Sara, Rebeka, Rachela i Lea.
ישמך אלהים כשרה רבקה רחל ולאה

Tekst pierwszego błogosławieństwa jest starszy – aż do XIX wieku w sidurach znajdowała się tylko ta „męska” wersja, co oznacza że albo córek nie błogosławiono w ogóle, albo co bardziej prawdopodobne, używano tego samego błogosławieństwa zarówno dla chłopców jak i dziewczynek.

Tekst błogosławieństwa dziewczynek, którym dzisiaj powszechnie błogosławi się córki w domach żydowskich, ma jednak kilka wad:

Jego tekst nie jest cytatem biblijnym, tak jak błogosławieństwo chłopców (Bereszit 48:20);
Gramatycznie jest niekompatybilne z błogosławieństwem chłopców – brakuje mu powtórzenia słowa „jak”;
Jest też niekompatybilne tematycznie – chłopców nie błogosławimy przecież by byli jak Abraham, Izaak i Jakub, dlaczego zatem dziewczynki mają być jak pramatki?

Dlatego rabin Yehuda Henkin zaproponował inną wersję błogosławieństwa dziewczynek, które naprawia powyższe wady. Jest ono oparte o cytat z Księgi Rut (4:11) i brzmi:

Oby Bóg uczynił cię taką jak Rachela i jak Lea, które obie zbudowały Dom Israela.
ישמך אלהים כרחל וכלאה אשר בנו שתיהם את בית ישראל

Dziesięcina

2011-08-30T02:38:00.001+02:00

W judaizmie istnieje nakaz dawania cedaki – datków dobroczynnych dla biednych i potrzebujących, czyli potocznej jałmużny. Samo słowo “cedaka” pochodzi od “cedek” czyli “sprawiedliwość, słuszność”. Akt dawania cedaki jest zatem, etymologicznie przynajmniej, pewna formą redystrybucji bogactwa uwzgledniającą zasady “sprawiedliwości społecznej”, pomimo tego że jak ktoś kiedyś zauważył sprawiedliwość społeczna ma tyle wspólnego ze sprawiedliwością, co krzesło elektryczne z krzesłem. Ale dość już polityki…
Skąd w ogóle bierze się konieczność dzielenia się swoimi dochodami z biednymi? Otóż według Miszny (Pirke Awot 3:8) jesteśmy jedynie depozytariuszami dóbr należących do Najwyższego. Powinniśmy używać ich zatem zgodnie z wolą ich Właściciela, a ten nakazuje nam dzielić się z ludźmi będącymi w potrzebie (Księga Dwarim 15:7-8).

W Szulchan aruch (Jore dea 247-259) znajdują się szczegółowe instrukcje dotyczące m. in. tego kto powinien dawać cedakę, komu, w jaki sposób, w jakiej kolejności (kto ma pierwszeństwo w jej otrzymaniu) i ile cedaki powinniśmy dawać.

Dlaczego “dziesięcina”? Bo zalecana wysokość cedaki to właśnie dziesięć procent dochodów (po odliczeniu podatków). Co prawda istnieją opinie rabinów, mówiących raczej o dwudziestu procentach, jednak według Gemary (traktat Ktubot 50a) jest to maksymalna dopuszczalna wysokość jałmużny. Tej sumy nie powinno się przekraczać, gdyż grozi to tym, że dający popadnie w tarapaty finansowe i z “dawcy” zamieni się w “biorcę” (Miszne tora, Hilchot arachim 8:13). Przedmiotem dyskusji rabinów jest też kwestia “podstawy obliczania cedaki” – czy dziesięć (maksymalnie dwadzieścia) procent dawane jako cedaka powinno się odliczać od całości dochodów, czy też raczej dopiero po opłaceniu z dochodu podstawowych wydatków. Powszechnie przyjętym zwyczajem odlicza się dziesięć procent od całości dochodu.

Skąd zatem wiadomo, że cedaka powinna wynosić akurat dziesięć czy dwadzieścia procent? Oczywiście z Tory. Zgodnie z zasadą, mówiącą, iż “czyny praojców są wskazówką dla synów” uczymy się tego z historii praojca Jaakowa. Ten w zamian za opiekę Bożą obiecał “zwrócić” Najwyższemu dziesięć procent właśnie (Księga Bereszit 28:22), aczkolwiek można ten werset interpretować także jako zobowiązanie oddawania aż dwudziestu procent.

Rambam w swoim Miszne tora (Hilchot matanot aniim 7:7) mówi, że nie wolno odmawiać żadnemu biednemu proszącemu o jałmużnę. Jednak można dać jedynie minimalną ilość pieniędzy – innymi słowy możemy względnie dowolnie decydować, komu chcemy przekazać nasze pieniądze. Względnie dlatego, że powinniśmy jednak przestrzegać ogólnych zasad nakreślonych w kodeksie Szulchan aruch (Jore dea 251:3).

Zasada ta (niepozostawiania proszącego z pustymi rękoma) nie dotyczy zbierających na potrzeby różnych instytucji. W takiej sytuacji możemy w ogóle odmówić darowizny i przeznaczyć ją dla kogoś innego. Nie musimy na przykład dawać w ogóle cedaki, dla instytucji, o której nigdy nie słyszeliśmy. Ale jeśli biedny osobiście prosi o wsparcie, nie możemy pozostać obojętni.

I na koniec ważna uwaga – biedny w tym wypadku oznacza człowieka, który mimo szczerych wysiłków jest niezdolny do zapewnienia utrzymania sobie i swojej rodzinie. Nie oznacza kogoś, kto po prostu woli prosić o jałmużnę niż wziąć się do pracy. Takiej osobie nie jesteśmy zobowiązani dać złamanego grosza.

Więcej na ten temat w wywiadzie z rabinem Hershelem Schachterem.

Jeszcze o drukarniach żydowskich w XVI w.

2011-08-24T00:38:00.002+02:00

Dziś ostatnia część eseju Majera Bałabana o dawnym drukarstwie żydowskim w Polsce.

Wydawcą dzieła był z reguły drukarz lub autor; księgarzy, a jednocześnie wydawców, w dzisiejszym tego słowa znaczeniu, nie znano wówczas. Gdy drukarz nie miał dość funduszów na wydanie większego dzieła (Biblii, Talmudu w 12 tomach, Arba Turim Jakuba ben Aszera itd.), pożyczał pieniądze na procent lub tworzył spółkę wydawniczą wyłącznie dla danego dzieła. Mnóstwo takich kombinacji mamy w aktach krakowskich, lecz dotyczą one drukarni Majzelsa po r. 1631, czyli że wychodzą poza okres tutaj rozpatrywany.

Dlatego nie zatrzymamy się przy nich, a rozpatrzymy dla przykładu jeden tylko interes tego drukarza, dotyczący kosztów wydawnictwa i sposobu ich pokrywania. Oto dnia 17 tewet r. 5406 (13 stycznia 1646) zawiera Hirsz, syn rektora krakowskiego Józefa Kaca, umowę z drukarzem Majzelsem, o druk swego dzieła w dwóch częściach, zatytułowanych Nachlat Cwi i Ateret Cwi. Ma ono być wydrukowane w tym samym formacie, tymi samymi czcionkami i na takim samym papierze, co dzieło rabina Joela Sirkesa Beit Chadasz. Druk winien się rozpocząć dnia 1 nisan (wiosna) i być doprowadzony do końca „bez przerwy, wykrętów i wymówek”. Jeżeli Majzels rozpocznie swą pracę o dwa tygodnie przed oznaczonym terminem, da mu autor ponad umówioną normę, weksel na 50 złp. płatny na „Jarosław”. Na poczet druku daje autor drukarzowi 200 zł. gotówką, oraz eskontuje skrypt dłużny na 100 złp., wystawiony przez Majzelsa i jego teścia Wolfa. Cenę za skład i druk arkusza w 1000 egz. ustala się na 10 złp., papieru ma dostarczyć sam autor. Drukarz ma pokryć wydatki rzeczowe, jak farby, drzewo, światło, ma postawić dwóch zecerów dobrych lub jednego bardzo dobrego, a dwóch słabszych, oraz dwóch pressenzieherów. Tych to pracowników będzie każdego tygodnia opłacał autor, resztę należności za dostarczone arkusze zapisze się na poczet już pobranych 300 (względnie 350 złp.) Pozwala się drukarzowi odbić, ponad ustaloną normę, 100 egz., lecz wolno mu je sprzedać dopiero po upływie dwóch lat od dostarczenia autorowi całego nakładu. Gdyby udowodniono drukarzowi, że nie dotrzymał tego warunku, zapłaci 100 złp. grzywny.

Jak widzimy, nie przekraczała wysokość nakładu „ksiąg naukowych” - a do takich zaliczamy dzieło Hirsza Kaca - 1000 egz.; w pierwszych latach drukarstwa polskiego (Halicze) drukowano ledwie 500 egz. (Turim) i mniej, natomiast teksty biblijne, a szczególne modlitewniki, drukowano czy też sprowadzano z zagranicy w ilościach do 6000 sztuk. Mimo to nie dochował się do naszych czasów z niektórych nakładów ani jeden egzemplarz, gdyż w owych pobożnych czasach „wymadlano” książkę do nabożeństwa do końca, a potem wrzucano luźne karty do skrzyni w kruchcie bożnicznej, skąd je w worach wywożono na cmentarz. Ze zrozumiałych powodów dochowało się do naszych czasów więcej Biblii i Talmudów, a jeszcze więcej tzw. literatury talmudyczno-naukowej.

Podobnie jak literatura łacińsko-polska w w. XVI, tak też i literatura hebrajska była w swej lwiej części teologiczna; teologia żydowska obejmowała jednak zakres bardzo szeroki i sięgała we wszystkie sfery życia żydowskiego. i tak drukuje się w Polsce teksty potrzebne dla szkoły i synagogi, więc modlitewniki, śpiewniki, księgi biblijne z komentarzami i bez nich, poszczególne traktaty talmudyczne i całokształt Talmudu w 12 tomach, kodeksy rytualne Jakuba ben Aszera Arba Turim, Szulchan Aruch Józefa Karo z uwagami i uzupełnieniami rabinów polskich, jak też responsa talmudyczne rabinów i rektorów, których sława sięgała daleko poza granice Rzeczypospolitej.

Żydzi polscy osiągnęli w XVI w. obszerną autonomię gminną, wytworzyli własną administrację i własne sądownictwo, oparte na prawie talmudycznym i na kodeksach rytualnych, miały tedy orzeczenia rabinów znaczenie praktyczne i tym tłumaczy się ich wielka ilość. Lecz wiek XVI jest dla Żydów w Polsce również wiekiem oświecenia, więc wielu z nich lubuje się w innych dyscyplinach i dlatego drukuje Izaak z Prościejowa dzieła Majmonidesa, kronikę Zakuty (Juchazin), opowiadanie „O nieszczęściu Austrii i gminy wiedeńskiej, O wygnaniu Żydów z Wiednia”, księgę Jozippon (parafraza Józefa Flawiusza), kronikę Ibn Wergi „Berło Judy”, „Elegię na pożar Poznania” (1590) itp. Gdy kabała (mistyka) praktyczna dostała się do Polski, natychmiast poczęły oficyny polskie odbijać dzieła Gikitilli, Kordowery, Delakruta, kazania Salomona Molchy, komentarze kabalistyczne Natana Spiry itp.

Osobny dział, uprawiany szczególnie przez drukarnię Izaaka z Prościejowa, stanowi literatura żydowska (jidisz), przeznaczona przeważnie dla kobiet, nie znających języka hebrajskiego, podobnie jak kobiety polskie nie znały łaciny. W tej to literaturze dadzą się w wieku XVI odróżnić najrozmaitsze działy, jak na przykład: dzieła dydaktyczne (słowniki i preparacje do ksiąg biblijnych), tłumaczenia i poetyckie przeróbki (parafrazy) ksiąg biblijnych, dzieła etyczne, modlitewniki, zbiory legend, a przede wszystkim bogata literatura beletrystyczna, złożona ze średniowiecznych romansów, dostosowanych do światopoglądu niemiecko-polskiej Żydówki.

Najstarszą drukowaną powieścią jest (1507) tzw. Bovo-Buch Eljasza Lewity z Wenecji, wielokrotnie przedrukowywana w Krakowie; a obok tej powieści romans o księciu Erneście (Herzog Ernst), pasierbie Ottona Wielkiego, przerobiony przez Żyda krakowskiego, Zelmana Runkela. Najpopularniejszą i najczęściej drukowana była rymowana powieść o Teodoryku z Werony (Dietrich von Bern) i rycerzu Hildebrandzie, opracowana przez Jakuba z Boskowic i Arona z Eisenstadt i wydrukowana po raz pierwszy w r. 1597 in der gelojbter Stadt Kraka unter dem gewaltigen König Sigismundus.

Od początku swego istnienia walczyły drukarnie żydowskie w Polsce z brakiem kapitału i kredytu, a ponadto z współzawodnictwem drukarń włoskich, niemieckich i czeskich, a od połowy XVII wieku i holenderskich. Mnóstwo druków zagranicznych, znajdujących się jeszcze dziś w naszych bibliotekach, świadczy dobitnie o słuszności skarg i narzekań polskich drukarzy XVI i XVII wieku na zagraniczną konkurencję. Królowie polscy udzielali, niezależnie od przywilejów drukarskich i na ich szkodę, licencji na import ksiąg z zagranicy. I tak nadaje Zygmunt August (dnia 10 kwietnia 1566) Benedyktowi Lewicie, mieszkańcowi Krakowa, na 4 lata wyłączne prawo sprowadzania hebrajskich ksiąg z zagranicy, a w trzy miesiące potem (12 lipca 1566) podobny przywilej czterem innym Żydom. Benedykt Lewita widział w tym naruszeniu swych praw i wystarał się o autorytatywną interpretację swego przywileju.

Przeciw konkurencji drukarzy zagranicznych bronili się drukarze polscy jak tylko mogli. Sejm Żydów koronnych (Zjazd czterech ziem) wydawał ograniczenia, a nawet zakazy importu ksiąg hebrajskich: jedne 1594, drugie w r. 1606. Statut gminy żydowskiej w Krakowie w r. 1595 również zabrania księgarzom krakowskim sprowadzania książek drukowanych zagranicą, o ile istnieje krajowe wydanie tychże dzieł. Seniorowie krakowscy dążą w ogóle do zamknięcia importu książek, lecz nie chcąc krzywdzić drukarzy zagranicznych, polecają Izaakowi z Prościejowa, by o rozpoczęciu druku każdego dzieła zawiadamiał swych kolegów włoskich i morawskich. Wszystkie te zakazy pozostawały w sferze teorii, gdyż księgarze polscy chętnie sprowadzali towar z zagranicy, jako bardziej chodliwy, a nadto sprzedawany im na dogodnych warunkach.

Znany wróg Żydów, lecz doskonały znawca stosunków ekonomicznych w Krakowie, Sebastian Miczyński, opowiada w swym „Zwierciadle” (r. 1618), że „Żyd u Dominika Marangoniego na Grodzkiej ulicy w sklepie księgami rozmaitymi, które mu z Wenecji przychodzą, handluje”, a w r. 1645 kupuje konsorcjum krakowskie u Benedykta z Wormacji około 1000 tomów za 2250 złp. na trzy skrypty, płatne na „Jarosław”, a nadto zobowiązują się odbiorcy do zapłacenia 400 złp. za przewóz tych ksiąg z Wenecji do Krems nad Dunajem i stamtąd na Czechy i Morawy do Polski. Już w r. 1645 widzimy u księgarzy polskich druki amsterdamskie. Są one bardzo piękne i dlatego rugują z rynków druki włoskie, w owym czasie już mocno niedbałe, a tym bardziej zupełnie marne druki krajowe.

Z czasem stanie się Żyd polski głównym odbiorcą oficyn holenderskich i to skłoni drukarza amsterdamskiego Uri Febusa Lewitę do przeniesienia swej drukarni do Polski. Osiądzie on około r. 1693 w Żółkwi pod przemożną opieką Jana III i rozpocznie skuteczną walkę konkurencyjną z drukarzami w Krakowie i Lublinie.

Dla ksiąg hebrajskich wprowadzono we Włoszech cenzurę, a papież Juliusz III (1553) skazał księgi Talmudu na spalenie. Sobór trydencki pozwolił ponownie na rozpowszechnianie Talmudu, skreśliwszy przedtem wersety, odnoszące się w istocie lub rzekomo do Chrystusa i chrześcijaństwa oraz skonfiskowawszy sam tytuł dzieła. Odtąd nie wolno było drukować w tytule dzieła słów „Talmud babiloński” lub „jerozolimski”, więc drukarze włoscy i polscy per fraudem legis wypisywali na karcie tytułowej wielkimi literami słowa Szisza sidrej (Sześć ksiąg), a mniejszymi literami ciąg dalszy tytułu „z Talmudu babilońskiego”. Osobny indeks, tzw. Liber expurgationum, zawierał miejsca wykreślono z Talmudu i innych ksiąg hebrajskich i stanowił niejako dodatek do Index librorum prohibitorum i podręcznik dla cenzorów kościelnych, a także dla drukarzy.

W Polsce próbowano jeszcze przed bullą Juliusza III wprowadzić cenzurę kościelną dla ksiąg hebrajskich. Stało się to przy okazji likwidowania sprawy Haliczów. Wówczas to Zygmunt i przy końcu swego dekretu z 31 grudnia 1539 wprost powiada: ...mandamus insuper sub poena centum marcarum argenti fisco nostro applicandi ut nequisque ex perfidis Judaeis in regno nostro ubilibet existentibus, aliunde libros invehere aut imprimi facere audeat, nisi deconsentia loci ordinarii episcopi et palatini.

Urząd cenzorów mieli tedy, w myśl niniejszego dekretu, sprawować wspólnie biskup i wojewoda, z których pierwszy miał prawdopodobnie cenzurować dane dzieło, a drugi jako bracchium saeculare przeprowadzać konfiskatę.

Nie mamy danych do stwierdzenia, jak ten proceder wyglądał w praktyce, tyle tylko możemy stwierdzić, że na żadnej książce hebrajskiej w Polsce wieku XVI i XVII nie ma pozwolenia cenzorskiego, tak powszedniego na drukach włoskich (cum licentia superiorum). Widocznie stosowano się u nas do ogólnych norm, obowiązujących w Kościele katolickim po soborze trydenckim, a sami Żydzi baczyli na to, by zakazane ustępy nie dostawały się do tekstu.

Denuncjacje z lat 1566 i 1568 (zob. wyżej) i zakaz Zygmunta Augusta, wydany dla Izaaka z Prościejowa w Krakowie 1569, stanowią wyjątki i to bardzo rzadkie w okresie renesansu i reformacji, zwłaszcza, że nawet wówczas, gdy za rzekome drukowanie Talmudu zamknięto oficynę krakowską, publikowała drukarnia lubelska spokojnie to samo dzieło.

Odpowiednikiem cenzury kościelnej była aprobata, udzielana przez rektorów i rabinów. Zrazu, gdy drukowano pierwsze teksty Biblii i Talmudu, dawały aprobaty niejako rękojmię autentyczności tekstu, podobnie jak placet biskupie. Z czasem jednak (w. XVII) stawały się aprobaty listami polecającymi w rodzaju dzisiejszych recenzji literackich, a autorowie i wydawcy starali się o jak największą ilość tychże aprobat i umieszczali je na początku dzieła. Dziś stanowią one nie tyle ocenę dzieła, ile źródło do biografii (miejsca pobytu, urzędu itd.) aprobującego.

Krew na ulicach

2011-08-19T11:14:00.009+02:00

Nie nie, nie będę wcale pisał o zamieszkach w Londynie i innych miastach Wielkiej Brytanii. O tych wydarzeniach możecie/mogliście przeczytać niemal wszędzie. Dzisiejszy artykuł będzie poświęcony przypomnieniu zamieszek, jakie wybuchły dokładnie dwadzieścia lat temu w Brooklyńskiej dzielnicy Crown Heights. Zamieszek zwanych przez niektórych jedynymi anty-żydowskimi zamieszkami w historii Stanów Zjednoczonych. A wszystko zaczęło się od tragicznego wypadku drogowego...

Po południu 19 sierpnia 1991 roku rabin Menachem Mendel Schneerson, przywódca chasydzkiej dynastii Chabad-Lubawicz wracał z cmentarza Old Montefiore Cemetery położonego w dzielnicy Queens do swojego domu w Crown Heights. Jego samochód eskortowany był przez wóz policyjny. Za nimi z kolei jechał samochód wiozący czterech młodych chasydów Lubawicz, którzy towarzyszyli rebemu w jego wizycie na cmentarzu.

W tym samym czasie siedmioletni Gavin Cato, syn małżeństwa imigrantów z Gujany naprawiał na chodniku nieopodal swojego mieszkania przy Utica avenue rower. Obok bawiła się jego kuzynka Angela (również siedmiolatka).

Miejsce wypadku (maps.google.com)

Zarówno wóz policyjny jak i samochód rebego Schneersona jadąc na zachód President street minęły Utica na zielonym świetle i podążyły dalej. Trzeci samochód pozostał jednak nieco z tyłu, a kierowca nie chcąc stracić kontaktu z samochodem rebego przyśpieszył i wjechał na skrzyżowanie z Utica już na żółtym, bądź nawet na czerwonym świetle. To doprowadziło do kolizji z samochodem jadącym Utica Avenue w kierunku północnym. Samochód z chasydami w środku w wyniku kolizji wjechał na chodnik dokładnie w miejscu, w którym znajdował się Gavin i Angela. Chłopiec zginął na miejscu, dziewczynka została ciężko ranna. Na miejsce wypadku szybko przybył ambulans należący do żydowskiej organizacji Hacala (takie żydowskie pogotowie ratunkowe), który jednak zajął się jedynie rannymi żydami...

Śmierć siedmiolatka jak i zachowanie personelu żydowskiej karetki wywołały trwające trzy dni zamieszki w dzielnicy, zamieszkanej w większości przez ciemnoskórych. W ich wyniku zginęła kolejna osoba - Yankel Rosenbaum z Melbourne został zasztyletowany przez grupę czarnoskórych mieszkańców Crown Heights.

Więcej na temat tych tragicznych wypadków przeczytać można w książce Crown Heights: Blacks, Jews, and the 1991 Brooklyn Riot. Polecam też wspomnieniowy artykuł napisany przez dziennikarza, który relacjonował tamte zdarzenia 20 lat temu.

Najweselszy dzień w roku

2011-08-14T14:22:00.003+02:00

Jeden z najwybitniejszych żydowskich mędrców – rabin Szimon ben Gamliel twierdzi (traktat Taanit 26b), że dwa największe święta w żydowskim kalendarzu to Jom kipur oraz Tu beaw (15 dzień miesiąca aw). O ile o Jom kipur słyszeli pewnie wszyscy, o tyle 15 aw może być dla niektórych zaskoczeniem. Co to za święto? I dlaczego rabin Szimon ben Gamliel zrównuje je z Jom Kipur – bezsprzecznie najważniejszym dniem w ciągu roku.

Ten sam traktat Taanit wymienia kilka wydarzeń z żydowskiej historii związanych z Tu beaw. Chronologicznie pierwszym z nich był koniec umierania na pustyni pokolenia, które wyszło z Egiptu. Jeśli brzmi to nieco tajemniczo – już wyjaśniam.

Wkrótce po wyjściu z Egiptu żydzi dotarli do granic ziemi Kenaan – Ziemi Obiecanej. Wysłano więc dwunastu wywiadowców, by na własne oczy przekonali się, co tez owa Ziemia Obiecana ma do zaoferowania, jakie mogą wyniknąć trudności przy jej zdobywaniu. Ich relacja nie była zbyt zachęcająca – lud zdecydował nie wkraczać do Kenaanu, co wywołało gniew Boga i jego wyrok śmierci na całym pokoleniu “egipskim”. Cały niesławy epizod opisany jest w Księdze Liczb (Bamidbar) 13:1 – 14:45. Miał on miejsce 9 dnia miesiąca aw 2447 roku od stworzenia świata.

Według tradycji wyglądało to w ten sposób, że przez 40 następnych lat, 8 aw Mosze rozkazywał wszystkim wyjść z obozowiska i kopać doły. Każdy kopał sobie grób, kładł się do niego i w nim spędzał noc. Następnego dnia rano ci, którzy się obudzili zakopywali zmarłych. Tak wiem – brzmi to makabrycznie… Co roku umierało tej nocy około 15 tysięcy samych mężczyzn. Jednakże czterdzieści lat po wydarzeniu ze szpiegami nikt nie umarł w nocy 9 aw! Obawiano się, że może źle obliczono datę, ale także kolejnej nocy nikt nie umarł. Ani kolejnej, ani kolejnej… Dopiero 15 aw, kiedy księżyc był w pełni i nie było wątpliwości co do właściwej daty, żydzi zorientowali się, że to już koniec boskiego wyroku, że nikt więcej nie umrze za karę związaną ze zwiadowcami. Od tej pory obchodzono 15 aw jako dzień wielkiej radości i ucztowania (Talmud Jeruszalmi, traktat Taanit 4:6).

W Szulchan aruch nie znajdujemy wielu wzmianek dotyczących Tu beaw – jedynie informację, że tego dnia nie odmawia się modlitwy Tachnun, oraz że od tego dnia należy uczyć się jeszcze więcej Tory niż dotychczas. Jednak Gemara wspomina, że tego dnia wieczorem młode dziewczęta wychodziły tańczyć w winnicach i że wielu mężczyzn znajdowało sobie wówczas żony. Było to więc swego rodzaju “święto zakochanych”.

Więcej na temat Tu beaw w artykule rabina Szlomo Awinera.

Drukarstwo żydowskie w Polsce w XVI w.

2011-08-11T07:44:00.020+02:00

W kolejnych dwóch odcinkach z serii „Drukarstwo żydowskie w Polsce w XVI w.” omówione zostaną realia pracy w ówczesnych drukarniach, zarobki personelu, warunki druku i problem cenzury druków żydowskich. Dowiemy się także, jakiego rodzaju książki wydawali żydowscy drukarze.

Drukarze żydowscy [działający w Polsce] pochodzili z Włoch (Prostic), z Czech (Schwarz) lub z Niemiec, (Jaffe), utrzymywali tedy stosunki ze swą dawniejszą ojczyzną i stamtąd sprowadzali swych pomocników. Wśród tych pomocników odróżniamy, podobnie jak w innych drukarniach, trzy rodzaje: zecerów, pressenzieherów (operatorów pras drukarskich) i korektorów. Przy kaszcie stali zazwyczaj sami właściciele drukarń, ich synowie, a nawet córki. I tak widzimy synów Izaaka z Prościejowa, synów i wnuków Kalonymosa Jaffe, a nawet Czarne, córkę drukarza Nachuma Majzelsa. Także i pierwsi drukarze krakowscy, Halicze, sami byli zecerami. W okresie rozwoju drukarń nie wystarczała do pracy rodzina, dlatego Prostic jak też Jaffe sprowadzali zecerów po większej części z Czech i Moraw, nieraz ludzi starych, doświadczonych i bardzo inteligentnych. Przy umowie z obcym zecerem zastrzegał sobie Izaak Prostic, że nie wolno temuż, po opuszczeniu posady, otworzyć sobie w Krakowie własnej drukarni, lub objąć posady u innego, który by sobie drukarnię w Krakowie urządził.

Nie wiemy, ile zarabiał zecer w XVI wieku, mamy natomiast szczegóły o płacy pressenzieherów w pierwszej połowie XVII wieku. Salomon Glaser, pressenzieher, drukarni Majzelsa w Krakowie, zawiera umowę ze swym szefem na trzy lata. W myśl tejże ma on pobierać w pierwszym roku 30 złp., w drugim 40 złp., a w trzecim 60 złp., a nadto 5 złp. (miesięcznie?) na wikt. W ciągu tychże trzech lat ma Glaser wyuczyć swej sztuki chłopca, którego mu wskaże pryncypał, a za naukę otrzyma 10 złp.

Zazwyczaj korektę i rewizję druków, szczególnie trudniejszych, powierzano uczonym, często nawet rektorom i rabinom. I tak robił u Izaaka z Prościejowa korektę dzieła Hagada (Aleksandra Zuslina z Frankfurtu) rektor jesziwy krakowskiej, Józef Kac, a w drukarni Majzelsa czynił to samo rektor Jozue ben Józef. Nie dziw tedy, że właściciele drukarń uznawali doniosłość pracy drukarskiej i imiona wszystkich, którzy zbożnej („świętej”) dokonali roboty, umieszczali w tytule dzieła lub w kolofonie. Stąd też czerpiemy obfite wiadomości o pracownikach drukarskich, o ich pochodzeniu, rodowodzie itp.

Karta tytułowa, względnie kolofon dają nam wyjaśnienie również i o innych szczegółach. I tak umieszczano tam imiona mecenasów, którzy przyczynili się do wydania danego dzieła, imiona uczonych, którzy ustalili tekst księgi biblijnej lub talmudycznej, przy pierwodrukach datę rękopisu i imię właściciela, przy przedrukach datę pierwodruku i miejsce. Te daty nie zawsze są prawdziwe: spółka drukarska, która w Lublinie wydała pierwszych 11 traktatów Talmudu (1559-1576), opowiada we wstępie do pierwszego traktatu o mozole, z jakim ustalono tekst i komentarze, prosi tedy o wybaczenie, jeżeli się znajdą w tekście usterki, „gdyż wszelki początek jest trudny”. Tymczasem mamy przed sobą dosłowną kopię tekstu jednego z wydań włoskich.

Takich przykładów można by naliczyć bardzo wiele. Często nie tylko przedrukowuje się obcy tekst, lecz także karty tytułowe i czcionki są wzorowane na wydaniu obcej drukarni. Dotyczy to przede wszystkim naśladownictwa drukarń weneckich, a od drugiej połowy XVII wieku drukarń amsterdamskich. Uczciwsi drukarze umieszczają w tytule adnotację: „czcionkami weneckimi”, drukując słowo „czcionkami” nonparelem, a „Wenecja” literami potężnymi, tak, że na pierwszy rzut oka nie tylko prostaczek, lecz i inteligentny człowiek nie zdoła się zorientować.

Talmud ze Sławuty

2011-08-07T11:35:00.013+02:00

Sławuta to miasteczko na Ukrainie, niegdyś własność Sanguszków, w XIX w. ponad 60% populacji stanowili żydzi. W żydowskiej historii zapisało się ono działalnością drukarni rodziny Szapiro, a w zasadzie sporem drukarzy ze Sławuty i z Wilna o prawa do druku Talmudu Babilońskiego, sporem, który był nie tylko rywalizacją dwóch drukarń o zyski i sławę, ale również jednym z “frontów” walki pomiędzy chasydami a ich przeciwnikami.

Drukarnię w Sławucie założył rabin Mosze Szapira w 1792 roku (właściwie to odkupił on od Sanguszków działającą już w tym mieście drukarnię), po nim “świętą pracę” kontynuowali jego synowie – Szmuel oraz Pinchas. Rodzina Szapirów wywodziła się z Korca, Mosze był synem Pinchasa z Korca, jednego z uczniów Beszta i charyzmatycznego przywódcy chasydyzmu (również drukarza). Wszystkie książki wydane przez Szapirów uchodziły za niezwykle starannie i pięknie wydane. Nic dziwnego, że cieszyły się dużym wzięciem u czytelników.

Powszechnym zwyczajem w owych czasach było zapewnianie sobie monopolu na wydawanie dzieła, zwłaszcza tak kosztowne i pracochłonne jak Talmud. Drukarze żydowscy starali się uzyskać od wiodących autorytetów rabinicznych swoich czasów specjalny przywilej, przyznający im wyłączne prawo do druku danego dzieła przez określony czas. Ktokolwiek wydałby konkurencyjne wydanie danego dzieła, podpadał automatycznie pod sąd rabiniczny, który mógł nawet zakazując nabywania wydawnictw takiej nieautoryzowanej drukarni doprowadzić ją w krótkim czasie do bankructwa.

W Sławucie wydano w sumie trzy edycje Talmudu Babilońskiego – wszystkie rozchodziły się bardzo szybko. Ostatnia edycję zaczęto drukować w 1817 roku, zapewniając sobie monopol na okres dwudziestu pięciu lat. Jednak i to wydanie bardzo szybko zostało wyprzedane. Niedobór podaży postanowili wykorzystać drukarze wileńscy (bracia Romm) wydając w roku 1835 pierwszy tom ich wydania Talmudu. Stanowiło to dla rodziny Szapira jawne pogwałcenie ich przywilejów – sprawa trafiła przed sąd. Drukarze wileńscy bronili się argumentując, że skoro cały nakład Talmudu sławuckiego został wyprzedany, przywilej wydany dla nich stracił moc obowiązującą. Drukarze ze Sławuty przekonywali, że przywilej obowiązuje przez cały 25-letni okres.

Strona Talmudu wydanego w Sławucie w 1812 r.

Wielu najwybitniejszych rabinów zaangażowanych zostało w rozstrzygnięcie sporu dwóch konkurujących ze sobą drukarń. Podczas gdy rabini z Galicji (w większości chasydzi) generalnie opowiadali się za argumentami Szapirów, litewscy poskim (mitnagdzi) brali w większości stronę braci Romm. Sprawa trafiła w końcu przed najwybitniejszego bodaj rabina ówczesnych czasów – rabina Akiwę Eigera. Rabin Eiger opowiedział się za argumentami braci Romm – skoro cały nakład Talmudu wydrukowanego w Sławucie został sprzedany można drukować konkurencyjne wydanie nawet przed upływem 25 lat. Bracia Szapira próbowali bronić się faktem, że nie cały nakład został faktycznie sprzedany – w drukarni zachowała się jakaś ilość egzemplarzy, ale rabin Eiger nakazał drukarzom wileńskim wykupić cały pozostały nakład edycji sławuckiej, tak by jego wydawcy nie ponieśli żadnej straty finansowej. Decyzja rabina Eigera była oczywiście nie do przyjęcia przez Szapirów – utrzymywali oni, że rabin Eiger jest zbyt stary by wydawać decyzje halachiczne, pomawiali go także o nieuczciwe sprzyjania drukarzom wileńskim.

Wkrótce potem na Szapirów spadło nieszczęście – władze carskie zamknęły ich drukarnię na skutek dochodzenia po samobójczej śmierci jednego z ich nie-żydowskich pracowników. Oskarżono ich o druk książek bez zgody cenzury carskiej, osadzono w więzieniu i w końcu skazano na karę zesłania na Sybir. Pozwolono im wrócić w rodzinne strony dopiero 20 lat później, po śmierci cara Mikołaja I.

Więcej na temat tragicznych dziejów drukarni w Sławucie w książce S. Ginsburga The Drama of Slavuta.

Modlitwa po polsku

2011-08-04T08:50:00.003+02:00

Modlitewnik (sidur) to książka niezbędna każdemu żydowi. Korzysta się z niej przecież co najmniej trzy razy dziennie... Modlitwy żydowskie ułożone zostały w języku hebrajskim (zdecydowana większość) bądź ewentualnie aramejskim. Istnieje jednak bardzo wiele modlitewników dwujęzycznych - czy to hebrajsko-angielskich, czy nawet hebrajsko-polskich. Używa ich prawdopodobnie kilka milionów ludzi na całym świecie. Czy zatem można modlić się w języku innym niż hebrajski/aramejski? Zobaczmy...

Podstawowe pytanie brzmi - czy lepiej modlić się po hebrajsku/aramejsku nawet nie rozumiejąc tych języków, czy może, w przypadku nieznajomości ich, powinniśmy modlić się w języku, który rozumiemy?

Miszna (traktat Sota 32a) stwierdza, że można modlić się "w każdym języku", co Tosafot wyjaśniają - w każdym języku, który się rozumie. Wydaje się zatem, że podstawowym wymogiem stawianym modlącemu się jest ROZUMIENIE wypowiadanych słów modlitwy. Tylko tak można wyjaśnić wytłumaczenie udzielone przez Tosafot. Ale należy wyjaśnić, czy wymóg rozumienia modlitwy dotyczy także modlitwy po hebrajsku/aramejsku?

W traktacie Megila (17a) uczymy się, że osoba wcale nie rozumiejąca hebrajskiego wypełnia przykazanie wysłuchania Księgi Estery w czasie święta Purim czytanej po hebrajsku właśnie. Nie rozumiejąc nawet ani słowa! Ale to zupełnie inna sytuacja - w Purim chodzi nam o upublicznienie cudów, nie o zrozumienie Księgi Estery. Wystarczy zatem, że słuchający ma OGÓLNE pojęcie o czytanym tekście! Modlitwa jest zupełnie inna...

Spójrzmy zatem na sytuację bardziej podobną do modlitwy - recytację błogosławieństwa po jedzeniu (Birkat hamazon). Tutaj, gdy ktoś nie zna hebrajskiego powinien odmówić Birkat hamazon w języku, który rozumie. Wydaje się, że nie jest możliwe wypełnienie obowiązku powtarzając słowa, których się nie rozumie.

Ogólna konkluzja poskim jest następująca - można modlić się w innym niż hebrajski/aramejski języku po warunkiem, że się go rozumie. Modlitwa po hebrajsku/aramejsku (przynajmniej według niektórych) niekoniecznie wymaga rozumienia słów - Taz oraz Magen Avraham piszą, że lepiej w ostateczności mówić słowa, których się nie rozumie, niż nie modlić się wcale. W OGÓLE nie wspominają o trzeciej możliwości - modlitwie w innym języku!

Czy zatem lepiej modlić się po hebrajsku/aramejsku nie rozumiejąc języka, czy po polsku na przykład, za to dokładnie rozumiejąc każde wypowiadane słowo? W literaturze rabinicznej omawiane są następujące z tym związane zagadnienia:

znaczenie rozumienia słów modlitwy;
wyższy poziom świętości modlitwy hebrajskiej/aramejskiej;
wprowadzenie przez ruchy reformatorskie modlitw w językach narodowych;
"jedność" modlących się w synagodze osób.

1. Sefer chasidim (#588, 788) uważa rozumienie tekstu modlitwy za najważniejszy czynnik - nie znając hebrajskiego/aramejskiego należy modlić się w innym zrozumiałym języku. Większość poskim uważa jednak, że rozumienie nie odgrywa w modlitwie tak kluczowej roli.

2. Nawet jeżeli rozumienie modlitwy jest istotne, zalety "świętego języka" przeważają (Chatam Sofer, Penei Jehoszua, Rabin Chajim Woloziner i in.). Modlitwy przecież zostały w oryginale ułożone po hebrajsku/aramejsku właśnie, oddanie ich treści w innym języku jest nadzwyczaj trudne. Chatam Sofer twierdzi, że tylko w wyjątkowych sytuacjach można modlić się w innym języku. Z kolei Aruch haszulchan całkowicie wyklucza możliwość modlitwy w innym niż hebrajski/aramejski języku.

3. Wprowadzenie modlitw w językach miejscowych przez XIX wieczne ruchy reformatorskie z całą pewnością dodatkowo "usztywniło" postawę rabinów ortodoksyjnych - modlitwa po hebrajsku/aramejsku stała się jednym z elementów odróżniających, kolejnym "bastionem" tradycji, którego należało za wszelką cenę bronić.

4. Literatura rabiniczna wyraźnie rozgranicza modlitwę indywidualna i zbiorową (z minjanem). O ile w drugim przypadku można by było (w wyjątkowych sytuacjach) modlić się w miejscowym języku, o tyle w pierwszym jest to wykluczone - modlitwa z minjanem ma o wiele większą siłę, "dociera" bezpośrednio do Boga bez pośrednictwa aniołów, inaczej niż modlitwa indywidualna.

Podsumowując - modlitwa w miejscowych językach nie może być czymś powszechnym. Może się zdarzać na poziomie wspólnej modlitwy (z minjanem) jedynie w naprawdę wyjątkowych przypadkach, zwłaszcza na potrzeby edukacji wspólnoty. Modlitwa indywidualna także powinna być odmawiana po hebrajsku/aramejsku, a jeżeli się tych języków nie rozumie, należy jak najszybciej je opanować.

Dziewięć dni

2011-08-01T07:30:00.008+02:00

Od Rosz chodesz aw aż do tisza beaw (9 aw) do omówionych już wcześniej zakazanych aktywności dochodzą kolejne - żałoba jest jeszcze bardziej intensywna.

Pranie
W tej kategorii mieszczą się dwa oddzielne zakazy - po pierwsze, zakazane jest pranie ubrań, po drugie, nie wolno nosić świeżo wypranych ubrań.

Jeżeli oddało się ubrania do nie-żydowskiej pralni przed Rosz chodesz aw, można odebrać je już w czasie "9 dni". Zakaz noszenia świeżych ubrań dotyczy nawet bielizny (chociaż rabin M. Feinstein pozwala nosić świeżą bielizny gdy nie ma innej), nawet w Szabat. Jeżeli nie mamy na Szabat żadnych "nieświeżych" ubrań, można założyć świeżo wyprane. Powszechnym zwyczajem jest ubieranie kolejno na jakiś czas kilku par ubrań przed Rosz chodesz aw, tak by przestały być "świeżo wyprane" - można je wówczas nosić w czasie "9 dni".

Kapiel
Nie wolno dla przyjemności kapać się (w wannie), brać prysznica, oraz pływać w czasie "9 dni". Można umyć ręce, nogi , twarz w zimnej wodzie. Aczkolwiek można umyć nawet całe ciało dla usunięcia brudu - wielu poskim pozwala brać prysznic w chłodnej (zimniejszej niż zazwyczaj) wodzie w czasie "9 dni", ale powinno się to robić jak najkrócej. Zwłaszcza przed Szabatem jest to dozwolone.

Jedzenie mięsa, picie wina
W czasie "9 dni" nie wolno jeść mięsa ani pić wina, ponieważ wg. Gemary sprawiają one człowiekowi dużą radość, poz tym są ściśle związane z ofiarami w Świątyni. W Szabat zakaz ten nie obowiązuje. Można również po zakończeniu Szabatu zrobić hawdalę nad winem, jednak jeszcze lepiej użyć do tego soku winogronowego. Według Remu po ceremonii hawdali wino (bądź sok) powinno się dać do wypicia dziecku przed bar micwą.

Poza Szabatem jedyną okazją do jedzenia mięsa i picia wina w czasie "9 dni" jest posiłek z okazji wypełnienia micwy (np. obrzezania) bądź tzw. "sijum". Sijum jest to uroczyste zakończenie studiowania traktatu Gemary, sederu Miszny, czy nawet Księgi biblijnej. Posiłek towarzyszący temu wydarzeniu jest okazja do spożywania mięsa i wina, jednakże nie można "planować" sijumu w czasie "9 dni" - nie można specjalnie tak planować toku studiowania, by zakończyć je własnie w czasie "9 dni". Ponadto, na taki uroczysty posiłek można zaprosić jedynie rodzinę i najbliższych przyjaciół.

Zakaz jedzenia mięsa i picia wina kończy się w południe 10 aw.

Interesy
Zakazane jest intensywne zajmowanie się interesami w tym czasie - aktywność na tym polu powinno się ograniczyć do minimum.

Podsumowując, w czasie "9 dni" powinno się jak najbardziej ograniczać wszelkie przyjemne i radosne aktywności.

Ruszyła maszyna po szynach...

2011-07-31T07:30:00.001+02:00

70 lat temu.

Dyrektywa Hermanna Göringa skierowana do Reinharda Heydricha z dnia 31 lipca 1941:

W uzupełnieniu zadania, które powierzyłem panu w dniu 24 stycznia 1939, a które dotyczyło rozwiązania problemu żydowskiego poprzez emigrację i ewakuację, polecam panu niniejszym przygotowanie wszelkich niezbędnych działań organizacyjnych, technicznych i materialnych, które pozwolą na ostateczne rozwiązanie problemu żydowskiego w granicach niemieckiej strefy wpływów w Europie.

Inne agencje rządowe zobowiązane są do współpracy wszędzie tam, gdzie okaże się to konieczne.

Chcę również, aby w najbliższej przyszłości przysłał mi pan całościowy plan wszelkich działań organizacyjnych, technicznych i materialnych, które okażą się konieczne dla zgodnego z naszym życzeniem ostatecznego rozwiązania problemu żydowskiego.

Drukarnia żydowska Izaaka Prostica

2011-07-27T19:00:00.002+02:00

Dzisiaj trzecia część artykułu M. Bałabana "Drukarstwo żydowskie w Polsce w XVI w.".

Oficynę krakowską, o której wyżej wspomniałem, otwiera na zasadzie dekretu Zygmunta Augusta (15 X 1568) Żyd włoski, zamieszkały na Kazimierzu, Izaak ben Aron Prostic (z Prościejowa). Król pozwala Izaakowi drukować księgi hebrajskie, a szczególnie Talmud, nadając mu równocześnie patent na lat 50, przeciw zakusom jakiejkolwiek konkurencji. Dekret ten wydał król, mimo że niedawno przedtem wpłynęła do kancelarii nadwornej skarga kilku apostatów żydowskich przeciwko używaniu i drukowaniu przez Żydów ksiąg hebrajskich, a szczególnie Talmudu, potępionego przez Kościół.

Z przywilejem w ręku zabrał się Izaak Prostic (tak go zwano) do pracy i w krótkim czasie, bo od 15-go do 29-go miesiąca aw złożył i odbił w swej drukarni komentarz midraszowy do „Pięciu Zwojów”, a od 1-go do 13-go elul 1569, taki sam komentarz do „Pięcioksięgu”. Rychło poszły za niemi i inne księgi i na początku miesiąca tewet 1569 zaczęto składać czterotomowe dzieło Józefa Karo: Szulchan Aruch z uwagami Mojżesza Isserlesa, gdy wtem wpadli do drukarni strażnicy zamkowi, rozsypali czcionki i przenieśli je wraz z prasami i wydrukowanymi arkuszami do piwnic zamkowych. Stało się to z rozkazu króla (2 XI 1568), a na skargę wysokiego kleru, że Talmud zawiera „apertas blasphemias in Dominum et Salvatorem nostrum Jesum Christum, atque adeo in Sanctissimam Trinitatem”. Nieszczęśliwy drukarz czynił przez cały rok zabiegi na zamku królewskim i dopiero dnia 1 listopada 1576 uzyskał nowy dekret, mocą którego król nakazał wojewodzie zwrócić mu czcionki i arkusze, przekonawszy się „eum de imprimendo libro, praedicto Talmuth, nihil amplius cogitare”.

Izaak zabrał się ponownie do pracy, lecz dopiero w marcu 1571 zdołał wydać pierwszy tom rozpoczętego przed konfiskatą dzieła. Odtąd drukuje Izaak książki najróżnorodniejszej treści, począwszy od modlitewników, a skończywszy na trudnych responsach rabinicznych i typograficznie jeszcze trudniejszych rozprawach kabalistycznych. Osobny dział stanowią u Izaaka dzieła w języku żydowskim (jidisz).

Pod koniec XVI w. począł się Izaak wyręczać w pracy swymi synami, a w r. 1600 wrócił do Prościejowa, zostawiając drukarnię krakowską swoim trzem synom. Przez dłuższy czas przygotowują się synowie Arona do pracy i w latach 1602-1605 dokonywają wielkiego dzieła, o którym marzył ojciec przez całe życie, bo wydają „Talmud babiloński” (w dwunastu tomach, folio) podług tekstu bazylejskiego z 1578-81, mocno skoślawionego przez cenzurę kościelną. Tekst ten przedrukowali ponownie w latach 1616-21, tym razem w formacie kwarto.

Mimo tak wielkiego wysiłku nie mogą się bracia utrzymać wobec konkurencji lubelskiej i zagranicznej i coraz bardziej się zadłużają, lombardując kosztowności rodzinne a nawet wydrukowane arkusze i księgi. Mnóstwo nieopłaconych długów znajdujemy w księgach wojewodzińskich krakowskich[21], a gdy kredyt się wyczerpał, zamknęli bracia swą drukarnię w r. 1626, po 57-letnim jej istnieniu.

Żydowska drukarnia w Lublinie

2011-07-24T19:00:00.003+02:00

Dzisiaj kolejny odcinek z serii "Drukarstwo żydowskie w Polsce w XVI w." na podstawie artykułu Majera Bałabana.

Od r. 1540-1553 niema w Polsce drukarni hebrajskiej i wszystkie dzieła podawane przez bibliografów, jako druki polskie tego okresu, albo wcale nie istniały, lub wyszły w innych krajach. Dopiero w roku 1554 wydaje w Lublinie dwóch spólników, Józef ben Jakub i Izaak ben Chaim, modlitewnik i odtąd rozpoczynają się dzieje drukarni lubelskiej, która przetrwa około półtora wieku (do 1682) i wyda ogółem ponad 100 (dokładnie 103) dzieł, a w samym wieku XVI dzieł 35. Z obu wspomnianych drukarzy drugi jest synem, pierwszy zaś zięciem drukarza praskiego Chaima Schwarza i oni to starają się o zalegalizowanie swej drukarni na zasadzie przywileju królewskiego. I w istocie udziela Zygmunt August r. 1559 upragnionego przywileju na wyłączny druk i sprzedaż ksiąg hebrajskich Chaimowi, synowi Izaaka (a wnukowi Chaima Schwarza), oraz Annie, córce Józefa Jakara i wnuczce tego samego Schwarza.

Pierwszą książką, wydaną przez tę spółkę jeszcze w r. 1557, był Pięcioksiąg, po czym w latach 1559-1576 wydrukowano tamże 11 traktatów Talmudu podług prototypu Bomberga i Giustinianiego z opuszczeniem miejsc skreślonych przez cenzurę papieską. W pierwszym okresie swej działalności przenosiła się drukarnia kilkakrotnie z Lublina do okolicznych miasteczek, jak to widzimy na tytule traktatu talmudycznego Psachim, gdzie czytamy: „Odbito w Końskiej Woli koło Lublina, w mieście pana naszego Andrzeja Tęczyńskiego, wojewody lubelskiego, ręką drukarzy Meszulama ben Szloma bł. p. i Eliezara ben Izaak bł. p., a skończono dn. 23, miesiąca tewet 5322 r.” (styczeń 1562).

Filarem drukarni lubelskiej jest Kalonymos (Kleonymos, Kalman, Calman) ben Mordochaj Jaffe, ożeniony z ową Anną, która w roku 1559 otrzymała przywilej Zygmunta Augusta. Jaffowie to Żydzi niemieccy, lecz nasz Kalonymos mieszka już od dłuższego czasu w Opatowie i w r. 1566 otrzymuje (wraz z trzema innymi Żydami) przywilej królewski na sprowadzanie hebrajskich ksiąg z zagranicy. W tym czasie jest on już spólnikiem drukarni lubelskiej, a od r. 1574 jej jedynym właścicielem; w r. 1578 otrzymuje on dla swej drukarni przywilej Stefana Batorego.

Jaffe jest rzutki i energiczny, sprowadza nowe czcionki, dobrych zecerów z Moraw, oraz daje rysować bardzo piękne karty tytułowe (przypominające żywo tytuły weneckie), inicjały i obramienia, nawiązuje też stosunki z autorami i przy współpracy rabinów i rektorów lubelskich przedrukowuje poważne dzieła uczonych epoki arabskiej i hiszpańskiej. Lecz trudno mu wytrzymać współzawodnictwo drukarni krakowskiej, która powstała 1568 roku, oraz oficyn włoskich, ma też trudności w zdobywaniu kapitałów i w spłacaniu wspólników tak do drukarni, jak też do poszczególnych wydawnictw. Zamyka zatem swą drukarnię kilkakrotnie, raz nawet na pełnych lat 11 (1579-1590), po czym ponownie zabiera się do pracy. Ostatnie dziesięciolecie XVI w. jest w tej drukarni najwydajniejsze, lecz już w roku 1603 umiera Kalonymos, a drukarnię przejmują po kolei jego synowie. Odtąd przechodzi ona z rąk do rąk, a spalona wraz z całą dzielnicą żydowską w roku 1656, jest nieczynna przez lat 14.

Dopiero w roku 1672 odbudowuje ją i nowymi zaopatruje czcionkami Jakub Jaffe, wówczas już zgrzybiały starzec. Ostatnim drukarzem był Salomon Zelman Jaffe, syn Jakuba, który zamknął tę oficynę w roku 1682. Jej ostatnim tworem było dzieło rabina krakowskiego, Jozuego Heszla: Chiduszej Halachot.

Żydowska drukarnia Haliczów w Krakowie

2011-07-21T22:00:00.003+02:00

Na wakacje przygotowałem dla czytelników bloga coś nowego - "serial" o żydowskim drukarstwie na terenie Rzeczypospolitej w XVI w. Jest to artykuł autorstwa Majera Bałabana opublikowany w "Pamiętnikach Zjazdu Naukowego im. J. Kochanowskiego" opublikowanych w Krakowie w 1931 roku. Teks ten pozwoliłem sobie nieco "uwspółcześnić" zastępując niektóre oryginalne sformułowania Autora ich dzisiejszymi odpowiednikami tam, gdzie brzmieć by one mogły dla dzisiejszego czytelnika nieco staroświecko. Zrezygnowałem także z przypisów. Po wakacjach mam nadzieję wydać całość (już z przypisami) w formie ebooka...

Trzech było braci Haliczów: Samuel, Aszer i Eljakim, synowie Chaima z Halicza(stąd ich przydomek) i oni to otworzyli w r. 1534 na Kazimierzu pod Krakowem pierwszą drukarnię hebrajską w Polsce i już w pierwszym roku wydrukowali dwa dzieła: Szaarej Dura i Sefer r Anczel. Pierwsza jest kodeksem rytualnym, druga to vocabularium niemiecko-żydowskie (jidisz) do Pięcioksięgu. Po tych dziełach poszły dwa tomy kodeksu rytualnego Jakuba ben Aszer: Turim, dwa tomy modlitewnika Machzor, elegie (Selichot), pieśni (Zmirot) itp. oraz „Księga decyzji” (Pesakim) rabina lubelskiego Szaloma Szachny (zm. r. 1559). Dzieła te, najpotrzebniejsze dla szkoły i w życiu codziennym, znalazły wielu odbiorców w Krakowie i w innych miastach polskich, drukarze mieli w rękach liczne membrany i skrypty dłużne księgarzy i osób prywatnych, a także zaciągnęli liczne zobowiązania za papier i farbę drukarską. Wtem jak grom z jasnego nieba rozeszła się w „Mieście Żydowskim” wieść, że wszyscy trzej bracia wraz ze swym stryjecznym (ciotecznym) bratem porzucili żydostwo i przyjęli chrzest (w marcu roku 1537). Co było przyczyną tego kroku, nie da się ściśle określić, lecz na podstawie współczesnych aktów możemy z wielkim prawdopodobieństwem stwierdzić, że uczynili to pod wpływem, a może pod przymusem biskupa Gamrata, w którym następnie znaleźli gorącego opiekuna.

Był to okres dla Żydów bardzo niedobry; wzmagający się protestantyzm ze swymi licznymi sektami aż do judaizantów skierował baczną uwagą kleru katolickiego na Żydów. Na synodach duchownych i na sesjach kapituł mnożą się skargi na chrześcijan zaniedbujących święta chrześcijańskie, a świecących święta żydowskie i sobotę, proces i spalenie Katarzyny Weiglowej na Rynku krakowskim jeszcze bardziej potęguje nienawiść kleru i wiernych przeciw istotnym lub domniemanym promotorom tego odstępstwa. Może i nasi Halicze byli wmieszani w tę sprawę i tu leży przyczyna ich chrztu. W miejsce Samuela, Aszera i Eljakima, mamy nowochrześcijan: Pawła, Andrzeja i Jana, a obok nich ochrzcił się ich stryjeczny brat Andrzej.

Mimo porzucenia wiary ojców, chcieli bracia Halicze dalej drukować i sprzedawać księgi hebrajskie, lecz ich byli współwyznawcy nie chcieli i nie mogli kupować u wychrztów modlitewników, Biblii i innych ksiąg liturgicznych, a nadto, zerwawszy raz z nimi, nie chcieli im płacić zaległych długów. Sprawa oparła się o Gamrata, a za jego pośrednictwem o króla. Zygmunt I wydał po kolei kilka dekretów, mocą których wziął nowochrześcijan w opiekę, zabraniając Żydom gdzie indziej kupować księgi hebrajskie, o ile znajdują się na składzie u Haliczów. Niewiele to pomogło, bo ksiąg nikt nie kupował. Wówczas uprosili neofici Zygmunta I, by skłonił seniorów gmin żydowskich, by ryczałtem cały zapas ksiąg hebrajskich u nich wykupili. Król dał posłuch tej prośbie i dekretem z 31 XII 1539 nakazał seniorom krakowskim i poznańskim, (a potem i lwowskim), wykupić cały zapas drukarni i księgarni Haliczów. Wyznaczona przez króla komisja zajęła się inwentaryzowaniem magazynu, przy czym się okazało, że na składzie u Haliczów było 3350 tomów, które oceniono ryczałtem na 1600 złp. Sumę tę miały zapłacić wyż wspomniane trzy gminy w ciągu trzech lat po równej części.

Inwentarz drukarni Haliczów, sporządzony w r. 1539, jest pierwszym inwentarzem jakiejkolwiek drukarni hebrajskiej na świecie, a mamy w nim podane następująco dzieła wraz z ilością egzemplarzy:
a) Machzorim 800, b) Selichot 850, c) Turim Jakuba ben Aszera 500, d) Jocerot 400, e) Minhagim 500, f) Zmirot 200 (większy format), g) Zmirot 300 (mniejszy format).

Co się stało z tymi książkami, czy je sprzedano, czy też je spalono, trudno powiedzieć. Do naszych czasów dochowały się ledwie pojedyncze egzemplarze (unica), jak np. drugi tom Machzoru w prywatnej bibliotece Schokkena w Zwickau (w Saksonji), dwa tomy Turim w bibliotece miejskiej w Franfurcie oraz w uniwersyteckiej w Oxfordzie. Przy czym należy zwrócić uwagę na to, że kilka z dzieł inwentarzem objętych wydrukowano lub wykończono już po chrzcie Haliczów, gdy firmantem drukarni był Jan Halicz. Ten to Jan objął prawdopodobnie po rozbitej spółce cały zapas czcionek hebrajskich i wydał drugi tom Machzoru, po czym jednak oddał czcionki bratu swemu Pawłowi, a sam otworzył drukarnię łacińską, w której w r. 1540 odbił kilkanaście dziełek i broszur. Potem o nim głucho i dopiero po ośmiu latach (1548) drukuje kosztem biskupa Maciejowskiego gramatykę hebrajską Franciszka Stankara: Ebreae Grammaticae Institutio, a w roku 1561 umieszcza swe nazwisko na dziełku, wydrukowanym w znanej drukarni Łazarza Andrzejowczyka.
Wnioskując z formy typograficznej druków, możemy stwierdzić (a uczynił to już K. Piekarski), że Jan Halicz niektóre swe wydawnictwa drukował u Unglera.

Drugi z braci Haliczów, Paweł, nawet po chrzcie nie chce oddalić się od żydostwa, lecz, stara się swych dawnych współwyznawców nawrócić na wiarę chrześcijańską. Zrazu uprawia on pracę misyjną w Wielkopolsce, lecz rychło wraca do Krakowa i zabiera się do wydania Nowego Testamentu w języku żydowskim, „wiedząc, że rabini posiadają w swych bibliotekach egzemplarze tego dzieła, lecz ukrywają je przed prostaczkami. On tedy wstępuje w szranki i wydaje tę księgę literami hebrajskiemi, by ją udostępnić szerokim masom żydowskim”. Chcąc sobie ułatwić pracę, transkrybuje Paweł tłumaczenie niemieckie Lutra, co przy nikłej kontroli literackiej owego czasu oraz wobec tego, że żaden z jego mecenasów nie znal liter hebrajskich, uszło mu bezkarnie. Tak więc mamy tutaj dosłowny niemiecki tekst Lutra w transkrypcji liter hebrajskich, dedykowany biskupowi Gamratowi.

Gamrat opłacił też koszty tego wydawnictwa, które zostało wydrukowane prawdopodobnie czcionkami dawnej drukarni Haliczów. W tytule widzimy herb Rzeczpospolitej i herb Bony, a w dedykacji zaś herb Gamrata; w przydługim wstępie sławi Paweł zasługi swego mecenasa. Lecz nadzieje mecenasa i drukarza nie spełniły się, nie zjawiły się owe tłumy Żydów żądnych chrztu, egzemplarze Nowego Testamentu leżały tak długo w księgarniach czy też piwnicach biskupich, aż zgniły, czy też wróciły do papierni na przemiał.

Paweł ustąpił z Krakowa i osiadł we Wrocławiu, gdzie począł szukać szczęścia na tej samej drodze, którą kroczył Jan Reuchlin i inni hebraiści XVI wieku. Lecz gdy tamci zamierzali uczyć chrześcijan języka hebrajskiego i to dla poznania oryginału Biblii, Paweł postanowił uczyć chrześcijan języka żydowskiego (jidisz), którym w owym czasie posługiwali się Żydzi w Niemczech i w Polsce. Halicz miał na oku cel praktyczny, chciał on „odkryć tajemnice żydowskie”, t. j. ułatwić chrześcijanom zbadanie tajników, zawartych w listach i księgach żydowskich. W tym celu ułożył i wydrukował w Hundsfeld (Psie Pole) w r. 1548 książeczkę pod przydługim tytułem: Elemental oder Lesebüchlen, doraus meniglich mit guten Grund underwisen wirt, wie man deutsch büchlen, issiven oder Sebdbrire, Schuldbrive, so mit ebreischen oder Jüdischen bucstaben geschriben werden. Auch die Zol, Jar, Monad und anders zu gchörig lesen und verstchen sol. Itzt neulich an tag gegeben. Gedruckt zu Hundsfeld durch paul helicz M. D. XXXXIII.

Pomiędzy nieszczęściami

2011-07-19T17:22:00.007+02:00

Od dzisiaj, 17 tamuz w żydowskim kalendarzu (przynajmniej dla aszkenazyjskich żydów), rozpoczął się okres trzytygodniowy żałoby (kończący się postem 9 aw). Własnie 17 tamuz w historii żydowskiej miały miejsce tragiczne w skutkach dla Żydów wydarzenia:

Mojżesz rozbił Tablice Przymierza (Księga Wyjścia 32:15-19);
zabrakło owiec na ofiary na skutek długotrwałego oblężenia Jerozolimy przez Nabuchodonozora;
Babilończycy a potem Rzymianie przełamali obronę murów Jerozolimy w wdarli się do miasta;
pogańskie bożki postawiono na terenie Świątyni Jerozolimskiej.

W czasie tych trzech tygodni obowiązuje żydów kilka zakazów:

urządzania ślubów;
obcinania włosów;
odmawiania błogosławieństwa Szehechejanu.

Śluby

Oczywiście zakaz ich urządzania nie ma nic wspólnego czysto techniczną zmianą statusu nowożeńców, ale raczej z weselem i radością jemu towarzyszącym. Wszystkie radosne wydarzenia są zakazane w okresie "trzech tygodni", dlatego też śluby również.

Podobnie jak słuchanie muzyki - czy to na żywo, czy też odtwarzanej mechanicznie. Tym bardziej, że w czasach Gemary muzyka była ściśle związana ze służbą w Świątyni. Choć zakazu słuchania muzyki nie znajdziemy ani w Szulchan aruch ani we wcześniejszych kodeksach halachicznych, to tylko dlatego, że w owych czasach muzyki słuchano (i grano) jedynie na ślubach!

Śpiewanie jest dozwolone w okresie między 17 tamuz a 9 aw.

Obcinanie włosów
Okresy żałoby powszechnej odpowiadają okresom prywatnej żałoby, np. po śmierci rodziców. W okresie roku po śmierci najbliższych żałobnik nie powinien obcinać włosów, chyba że zostanie upomniany przez przyjaciół, że "źle" wygląda. Podobnie w okresie "trzech tygodni" nie wolno obcinać włosów bez upomnienia.
Podobnie jest z goleniem (skracaniem) brody - powinno się tego unikać w tym okresie, chyba, że wymaga tego czyjaś praca.

Odmawianie błogosławieństwa Szehechejanu
Błogosławieństwo Schehechejanu (dosłownie: "że dał nam dożyć") odmawia się przy wielu radosnych okazjach - w święta, gdy usłyszy się dobrą wiadomość, gdy kupi się nową, wartościową rzecz i in.

Jak w wielu przypadkach także w tym mamy podzielone zdania - Szulchan aruch zakazuje odmawiania błogosławieństwa Szehechejanu pomiędzy 17 tamuz a 9 aw, Gaon z Wilna pozwala, Miszna berura pozwala tylko w Szabat. Niektórzy rabini wnioskują z tego zakazu, że nie powinno się doprowadzać do sytuacji, w której należy to błogosławieństwo powiedzieć - kupować domu na przykład.

Lilit, Samael i Zły człowiek

2011-07-16T22:00:00.017+02:00

Lilit to legendarna pierwsza żona pierwszego człowieka - Adama, stworzona jak i on z prochu ziemi, która rodziła mu po 100 dzieci dziennie, a potem zbuntowała się i uciekła.
Samael to ten, który skusił Ewę (Księga Rodzaju 3:1-6) a potem miał z nią dziecko, ale i ten, który powstrzymał Abrahama przed złożeniem w ofierze Izaaka (Księga Rodzaju 22:10-12), to zarazem "patron" Ezawa, z którym walczył praojciec Jakub (Księga Rodzaju 32:25-30), wreszcie to ukochany Lilit.
Zły człowiek to książka...

Dobra książka... Książka o miłości...
To kilka przeplatających się ze sobą wątków, których wzajemne powiązania "wychodzą" w miarę czytania (choć ostatecznie dopiero w ostatnim zdaniu książki!), odwołująca się mocno do Księgi Rodzaju, choć w przewrotny i na pewno nieortodoksyjny sposób. Akcja książki rozgrywa się na przestrzeni ponad 5 000 lat, łącznikiem pomiędzy wszystkimi wątkami są właśnie postaci Samaela i Lilit.

Zresztą, przeczytajcie co autor pisze we wstępie:

Z ogromu tekstów Starego Testamentu wyłania się jedna opowieść bez początku i bez zakończenia [...] jej szczątki odnaleźć można jedynie w zamierzchłej tradycji judaistycznej.

Jest to opowieść o najwyższym spośród Archaniołów, ulubieńcu Boga, bliższym Mu od dobrze wspominanych po dziś: Gabriela, Michała i Rafaela; o aniele, którego imię zostało zadeptane i zapomniane, ponieważ zrobił coś tak strasznego, że odwrócił się od niego Bóg, a ludzie go znienawidzili. Na wieki zapamiętany został pod swoim nowym, przeklętym imieniem Szatana. Lub po prostu diabła. Naprawdę miał na imię Samael. [...]

Jest to również opowieść o niezwykłej kobiecie, która w znacznie większej mierze niż Bóg, dała ludziom życie. O kobiecie imieniem Lilith. Pisma Starego Testamentu wspominają, że Lilith była pierwszą żoną Adama - na długo przed stworzeniem Ewy - i codziennie rodziła mu setkę dzieci. Teksty te mówią również o tym, że Lilith była ukochaną Samaela. Na pewno była kobietą ze wszech miar piękną, skoro pierwszy po Bogu - Samael - ją właśnie pokochał. [...]

Poniżej opowiedziana historia jest literacką rekonstrukcją wydarzeń, które zaszły na powierzchni Niebieskiej Planety przynajmniej sześć i pół tysiąca lat temu.

Jeśli ktoś ma w wakacje trochę wolnego czasu i nie oburza go swobodne dość traktowanie biblijnych motywów - polecam. Posiadacze czytnika Amazon Kindle mogą kliknąć w podany wyżej link, można ja przeczytać na komputerze w formie pliku PDF (do nabycia choćby w EMPIKu lub w księgarni Gandalf), a ci, którzy wolą bardziej tradycyjna formę czytania, mogą zakupić wydanie papierowe.

Poligamia kontratakuje

2011-07-13T16:03:00.006+02:00

Sezon ogórkowy także w świecie żydowskim w pełni - wystarczy chociażby spojrzeć na liczbę nowych postów na blogu, wynoszącą dokładnie zero... Zatem, w nastroju letnio-upalno-burzowym, dzisiaj będzie o żonach...

W Izraelu (pewnie na skutek upałów) ludzie wymyślają sobie latem ciekawe tematy zastępcze - parę lat temu było to np. noszenie burek przez religijne kobiety. Ostatnio doszły mnie słuchy o propozycji przywrócenia legalności poligamii w judaizmie... Co prawda od mniej więcej 1000 lat obowiązuje w świecie żydowskim zakaz zawierania związków poligamicznych (cherem Rabeinu Gerszoma) ale propagatorzy wielożeństwa - co ciekawe, w znacznej części młode, religijne kobiety, mające problemy ze znalezieniem męża - twierdzą, że cherem ów stracił już moc obowiązującą po upływie tysiąca lat i nie jest w żaden sposób wiążący prawnie...

Dwie żony - czy to legalne?
Niestety tak... :-) Tora nie zakazuje posiadania więcej niż jednej żony - praojciec Jaakow miał wszak dwie żony (oraz kolejne dwie nałożnice)! Jednak nigdy nie stało się to powszechnym zwyczajem wśród żydów, przynajmniej w czasach biblijnych i późniejszych - ot, wyjątki potwierdzające tradycyjną monogamię. Zwłaszcza wśród żydów aszkenazyjskich była to niespotykana sytuacja. Ale prawnie było to jak najbardziej dozwolone! Do czasu jednak...

Rabeinu Gerszom
Na początku drugiego millenium naszej ery, rabin Gerszom ben Juda (Rabeinu Gerszom), bodaj najważniejszy rabin swoich czasów wydał słynny cherem (zakaz, dekret), zakazujący m. in. zawierania związków poligamicznych wśród żydów (zakazał również rozwodów wbrew woli kobiety, oraz, co ciekawe, czytania cudzych listów). Co prawda istnieją poważne wątpliwości, czy autorem dekretu był rzeczywiście Rabeinu Gerszom - istnieją teorie, że zebrał on jedynie istniejące już dekrety i poparł je swoim autorytetem, bądź też zwołał specjalne zgromadzenie rabinów, które owe przepisy zatwierdziło jako obowiązujące. Nie ma to jednak większego znaczenia dla naszego tematu. Liczy się to, że teraz właśnie - twierdzą zwolennicy wielożeństwa - gdy minęło 1000 lat od ogłoszenia dekretu, stracił on moc prawną. Ale czy aby na pewno?

Trochę dat...
Nie wiemy dokładnie kiedy ogłoszony został słynny cherem. Rabin Gerszom ben Juda urodził się w Moguncji ok. 960 roku, zmarł w 1028 lub 1040 roku. Pierwsza wzmianka o jego zakazie wielożeństwa pochodzi z roku 1056. Nie ma zatem żadnej pewności, że faktycznie owe 1000 lat obowiązywania dekretu już minęło. Co więcej, według wielu opinii rabinicznych (chociażby Raszba - rabin Szlomo ben Aderet), cherem Rabeinu Gerszoma miał obowiązywać tylko do końca millenium, w którym został ogłoszony, czyli do 1240 roku według zwyczajnej rachuby lat. Możliwe więc, że przestał obowiązywać już dawno temu, a przecież żydzi wcale jakoś masowo nie brali sobie kilku żon po tej dacie...

Autorytet rabina Gerszoma
W świecie żydowskim nie istnieje hierarchiczna podległość rabinów - każdy jest w znacznej mierze samotną wyspą, wydając decyzje prawne na podstawie swojej znajomości halachy. Oczywiście jedni rabini cieszą się większym autorytetem niż inni, ale nawet najmniejszy z nich jest w swoich decyzjach w dużej mierze niezależny.

Wiadomo, że Rabeinu Gerszom był wybitnym rabinem, świadczyć o tym może chociażby jego tytuł (rabeinu - nasz nauczyciel), taki sam jaki nosił biblijny Mojżesz. Jednak nawet on nie mógł w żaden sposób narzucić światu aszkenazyjskiemu swojego zakazu! Wyjaśnia to Rosz w swoich responsach (43:8) - twierdzi mianowicie, że wszyscy żydzi dobrowolnie zaakceptowali cherem i zgodzili się go przestrzegać. Zatem moc obowiązująca zakazu poligamii nie wypływa wcale z autorytetu rabina Gerszoma, ale z powszechnej akceptacji dekretu przez ogół żydów aszkenazyjskich. Rosz pisał swoje responsa po roku 1240 (kiedy to rzekomo miałby on utracić moc prawną), ale ciągle uważał cherem za obowiązujący. I nie był wcale w swojej opinii odosobniony.

Prawo czy zwyczaj?
Można jednakże wysunąć argument, że po roku 1240 cherem nie obowiązywał już jako dekret prawny, ale jako przyjęty powszechnie zwyczaj. A zwyczaje, jak wiemy, czasem się zmieniają... Kwestia ta jest dyskutowana w komentarzach do Arba turim:

Beit Josef twierdzi, iż rabini, którzy po 1240 uznawali cherem za obowiązujący robili to ponieważ w ogóle nie zdawali sobie sprawy z faktu, że miał on obowiązywać tylko do końca millenium! Stad Szulchan aruch (Ewen haezer 1:10) uznaje cherem Rabeinu Gerszoma za fakt li tylko historyczny i dopuszcza możliwość małżeństw z kilkoma kobietami;
Remu uważa, że ciągle obowiązuje zwyczaj, który przyjęli na siebie żydzi aszkenazyjscy pod wpływem owego dekretu, zatem wielożeństwo wciąż nie jest dozwolone, co więcej - nie wolno tego zwyczaju zmienić;
Maharszal z kolei traktuje cezurę 1240 roku jako zupełnie nieistotną - cherem obowiązuje w całej swej mocy jako prawo.

Niemal wszystkie późniejsze autorytety rabiniczne zgadzają się bądź to z opinią Remu, bądź Maharszala.

Co z tego wynika?
Ano to, że jakby na to nie patrzeć, żydów aszkenazyjskich ciągle obowiązuje cherem ogłoszony przez Rabeinu Gerszoma prawie 1000 lat temu, czy to jako powszechny zwyczaj, czy też jako obowiązujące prawo. Co więcej, nie istnieje żaden limit czasowy obowiązywania tego zakazu. Tak więc wszystkie zwolenniczki wielożeństwa mogą rozglądać się raczej za śniadymi sefardyjczykami jedynie...

Wiolonczelistka nie taka znowu ponętna

2011-06-10T02:16:00.002+02:00

Pół roku temu pisałem o tym, jak to rabin Klein zabrania oglądać grające na instrumentach muzycznych kobiety. A zabrania ponieważ, sposób poruszania się kobiety wywołuje u patrzącego na nią mężczyzny nieodpowiednie myśli. Znalazłem ostatnio kontrargument w tej kwestii.

Rabin Yehuda Henkin w swojej książce Understanding Tzniut (polecam - warto przeczytać, podobnie jak pozostałe książki r. Henkina) cytuje jako źródło tegoż zakazu Radbaza - rabina Dawida ibn Zimrę - wieloletniego Naczelnego Rabina Egiptu z XVI wieku. Pisze on co następuje:

Głównym powodem, dla którego zakazane jest mężczyźnie chodzić za kobietą, jest to, że jej sposób chodzenia i poruszania się prowadzi mężczyznę do nieczystych myśli, nawet jeśli kobieta jest całkowicie zakryta (czytaj - ubrana skromnie). Mężczyzna nie może chodzić nawet za swoją żoną. Jeśli kobieta idzie na tyle daleko przed mężczyzną, że nie można zauważyć jej ruchów podczas chodzenia - jest to dozwolone.

Rabin Menasze Klein wyciąga stąd wniosek, że każdy ruch ciała nawet najbardziej skromnej kobiety może prowadzić patrzącego mężczyznę do grzesznych myśli. Dlatego zakazuje patrzeć na muzykującą kobietę.

Jednakże, jak zauważa rabin Henkin, Radbaz wyraźnie mówi o "sposobie chodzenia" kobiety i jej "poruszaniu się" podczas chodzenia właśnie. Chodzi o charakterystyczne dla kobiet ruchy bioder... Przecież kobieta grająca na wiolonczeli, czy obierająca ziemniaki, rusza ciałem tak samo, jak i mężczyzna wykonujący te czynności! Nie może być zatem mowy o zakazie patrzenia na ruchy kobiety, które są identyczne jak te wykonywane przez mężczyznę. Oczywiście dotyczy to jedynie patrzenia na skromnie ubraną kobietę - nieskromny ubiór, odsłaniający te części ciała, które normalnie powinny pozostawać zakryte, jest wystarczającym jak się wydaje powodem, by zakazać patrzenia.

Drugi dzień Szawuot

2011-06-07T14:26:00.001+02:00

Święto Szawuot (podobnie jak pozostałe święta pielgrzymie) trwa poza Izraelem dwa dni, natomiast w Izraelu tylko jeden dzień. Jest to pozostałość po czasach, gdy kalendarz nie był stały, z góry ustalony, ale ustalany był ad hoc na podstawie obserwacji nowiu księżyca. Żydowski miesiąc może liczyć sobie 29 lub 30 dni. Jeżeli po 29 dniach danego miesiąca zaobserwowano nowy księżyc, sąd rabinacki (beit din) w Jerozolimie ogłaszał kolejny dzień jako Rosz chodesz - pierwszy dzień nowego miesiąca. Gdy zaś po upływie 29 dni księżyc nie był jeszcze widoczny, następny dzień był 30 dniem danego miesiąca, dopiero kolejny był początkiem następnego miesiąca.

Po ustaleniu kiedy wypada Rosz chodesz, beit din rozsyłał gońców, których zadaniem było dotarcie do odległych skupisk żydowskich i poinformowanie ich o tym fakcie. O ile na terenie Izraela było to stosunkowo łatwe (używano ponadto systemu znaków ogniowych), to dotarcie do Żydów mieszkających np. na terenie Mezopotamii zajmowało co najmniej kilka jeżeli nie kilkanaście dni. Stąd właśnie wziął się zwyczaj obchodzenia świąt przez dwa dni - gdy goniec nie dotarł na czas, i nie było wiadomo, czy poprzedni miesiąc trwał 29 czy 30 dni i w związku z tym czy obchodzić dane święto dziś, czy dopiero jutro. Dla pewności więc obchodzono je przez dwa dni, a my dzisiaj kontynuujemy te tradycję, nawet gdy nie mamy żadnych wątpliwości co do dokładnej daty.

Święto Szawuot (6 siwan) przypada zawsze w 50 dniu od rozpoczęcia Pesach (15 nisan), co dawało starożytnemu gońcowi ponad dwa miesiące na dotarcie do przykładowej Mezopotamii i poinformowanie mieszkających tam Żydów o początku miesiąca nisan. Można zatem założyć, że mieszkańcy Mezopotamii zawsze dokładnie wiedzieli kiedy maja obchodzić święto Szawuot, zatem świętowali oni tylko jeden dzień.
Dlaczego my dzisiaj obchodzimy zatem Szawuot przez dwa dni?

Rambam w Miszne tora (Hilchot kidusz hachodesz 3:12) wyjaśnia, że pomimo pewności co do dokładnej daty Szawuot, rabini zdecydowali obchodzić także to święto przez dwa dni, by nie robić różnicy pomiędzy poszczególnymi świętami w ciągu roku. Chatam sofer interpretuje to w bardzo ciekawy sposób - o ile drugi dzień pozostałych świąt pielgrzymich obchodzimy bazując na wątpliwości co do dokładnej daty, o tyle drugi dzień Szawuot został ustanowiony na podstawie całkowitej pewności. Zatem - rozumuje Chatam sofer - zasady dotyczące drugiego dnia Szawuot są bardziej ograniczające niż zasady rządzące drugimi dniami innych świąt!

Może to mieć wpływ na praktyczne życie. Według niektórych rabinów w drugi dzień święta można na przykład w wyjątkowych okolicznościach dokonać pochówku zmarłego, czego generalnie nie wolno robić w czasie święta. Dla Chatam sofera byłoby to niemożliwe w drugi dzień Szawuot. Podobnie byłoby w przypadku zgaszenia ognia (czynność zakazana w święta) o ile uchronić by to miało przed znaczną starta finansową, bądź napisania get - dokumentu rozwodowego (był kiedyś taki przypadek, że rabin Eliezer Landau pozwolił napisać get w drugi dzień święta Szawuot).

Pieczywo czy ciastko?

2011-05-17T21:01:00.000+02:00

Z jedzeniem chleba jest sporo kłopotu, zwłaszcza w podróży, bądź po prostu poza domem. Nie chodzi mi wcale o kiepską dostępność koszernego pieczywa w tym kraju (z tym jest ostatnio coraz lepiej), ale o status chleba (pieczywa) w świetle halachy. Pieczywo, jako podstawa wyżywienia człowieka, wymaga przed spożyciem rytualnego obmycia rąk (netilat jadaim), a po spożyciu dość długiego błogosławieństwa (a właściwie zestawu błogosławieństw) - Birkat hamazon.
Jak nietrudno się domyślić, często będąc poza w podróży (poza domem) nie mamy dostępu do wody, a tym bardziej czasu na odmówienie niezbyt krótkiej modlitwy po jedzeniu chleba. Ale od czego ludzka pomysłowość...

Już od dawna funkcjonuje w żydowskim świecie pieczywo "mezonot". Co to takiego? To po prostu pieczywo, które wygląda jak zwykłe pieczywo, smakuje jak zwykłe pieczywo, a nie wymaga mycia rąk i Birkat hamazon! Ma ono po prostu status ciastka! Jak to jest możliwe?

Gemara (traktat Brachot 42a) mówi, że przed zjedzeniem "pat haba b'kisnin" należy odmówić błogosławieństwo "Bore minei mezonot", tak jak przed jedzeniem ciastek na przykład. Nie jest niestety jasne, co kwalifikuje się jako "pat haba b'kisnin". W opinii poskim z generacji riszonim może to być albo wypiek z ciasta, do produkcji którego użyto soku owocowego zamiast wody (Rambam, Raszi), albo ciasto wypełnione słodkim nadzieniem i upieczone - np. purimowe hamantasze (Rabenu Chananel, Raszba), albo też cienkie i kruche ciastka, np. precle (Rabin Chaj Gaon). Generalna konkluzja - "pat haba b'kisnin" jest to słodki wypiek, jedzony jako przekąska, nie posiłek - w takim przypadku przed jego jedzeniem należy powiedzieć błogosławieństwo "Bore minei mezonot" oraz "Meein szalosz" po jedzeniu (Szulchan aruch, O. ch 168:6). Jeżeli jednak "pat haba b'kisnin" jest jedzony jako normalny posiłek należy traktować go tak samo jak zwykły chleb - umyć ręce, powiedzieć błogosławieństwo "Hamoci" a po posiłku odmówić "Birkat hamazon"! (traktat Brachot 42a; Szulchan aruch O. ch. 168:6; Miszna Berura 168:24)

Co zatem z pieczywem "mezonot"? Jeżeli wygląda jak zwykłe pieczywo, smakuje jak zwykłe pieczywo, i jest używane jak zwykłe pieczywo, wg. mnie MUSI być traktowane jak zwykłe pieczywo, nawet jeśli jest słodkie!

(Nie)bezpieczne psy

2011-05-04T22:54:00.000+02:00

Powszechnym zwyczajem w religijnych domach jest brak w nich zwierząt domowych. Żydzi z reguły nie trzymają w domach psów, kotów i tym podobnych stworzeń. Jednak halacha NIE ZABRANIA wcale trzymania zwierząt domowych!

Talmud (traktat Szabat 90b) opisuje zabawy dzieci z pewnym rodzajem szarańczy a traktat Bawa Batra 20a mówi o zabawach z ptakami zwanymi "kalanita". Jak widać zwierzęta trzymano nie tylko w celach praktycznych, ale również dla rozrywki.

Rabini zauważają pozytywne aspekty posiadania w domu zwierząt, mianowicie docenianie Boskiego dzieła stworzenia. Rabini pochlebnie wyrażają się także o wierności psów (traktat Horajot 13a).

Z bogatej literatury rabinicznej wynika, że posiadania zwłaszcza psów było czymś w miarę powszechnym przynajmniej wśród żydów aszkenazyjskich. Kwestie możliwości trzymania psów domowych omawiają m. in. Remu (Choszen miszpat 409:3), Jam szel Szlomo (Bawa Kama 7:45), Kneset hagdola (Choszen miszpat 409:4), oraz Szulchan aruch haraw (Hilchot szmirat guf wenefesz, # 3).

Konkluzja dotycząca trzymania psów zależy od sposobu interpretacji kilku wzmianek na ten temat z traktatu Bawa Kama, który na karcie 15b cytuje opinię r. Natana, iż ten, kto trzyma w domu "niebezpiecznego psa" przekracza biblijny zakaz z księgi Dwarim 22:8 - "byś nie obciążył swego domu krwią". Zatem logicznie wg. r. Natana można trzymać w domach "łagodne psy". Rabin Jiszmael potwierdza, że można trzymać w domach psy "kofri" (co Raszi interpretuje jako "małe psy" lub też "łagodne psy myśliwskie"), ponieważ pomagają one walczyć z gryzoniami (Bawa Kama 80a). Również Talmud Jerozolimski zezwala na trzymanie psów w domach żydowskich, pod warunkiem, że jest się w stanie zapewnić zwierzęciu dobre warunki życia (Ketubot 4:8). Z drugiej jednak strony, wg. innej opinii talmudycznej zakazane jest trzymanie w domu psów jeśli nie są one odpowiednio zabezpieczone przed wyrządzeniem krzywdy, a według jeszcze innej trzymanie w domu jakiegokolwiek psa jest surowo zabronione (Bawa Kama 83a).

W opinii Rambama trzymanie w domach nie zabezpieczonych psów jest zabronione, ponieważ często czynią one szkody (Hilchot nizkei mamon 5:9), alewydaje się, że zakaz ten wg. Rambama nie jest mideorajta (z Tory). Jednak większość riszonim nie zgadza się z Rambamem w tej kwestii (Smag, micwa ase #66, Arba turim, Choszen miszpat 409 i inni), i zakazuje trzymania jedynie "niebezpiecznych psów".

Szulchan aruch (Choszen miszpat 409:3) przychyla się do opinii większości, ze zakazane jest jedynie posiadanie "niebezpiecznych psów". Inni poskim z generacji achronim, niemal bez wyjątku podzielają tę opinię, przeciwko trzymaniu jakichkolwiek psów jest jedynie r. Jaakow Emden.

Które psy są zatem "niebezpieczne"? Nie ma tutaj jak zwykle jednolitej definicji - wg. Rasziego są to psy które gryza i/lub szczekają, r. Szlomo Luria za niebezpieczne uważa takie, które nawet tylko szczekają, a wg. Szneura Zalmana z Ladów niebezpieczne są tylko te gryzące.

Generalna zasada halachiczna dotycząca psów zezwala zatem na trzymanie zwierząt, które nie stanowią zagrożenia dla zdrowia i własności.

Sprzedanie chamecu

2011-04-13T18:11:00.002+02:00

W czasie święta Pesach Żydów obowiązuje biblijny zakaz posiadania chamecu - należy się pozbyć przed świętem całego chamecu będącego w naszym posiadaniu. Oczywiście, można ów zjeść - co bywa niekiedy trudne, bądź wyrzucić - co może prowadzić do sporej straty finansowej. Dlatego wymyślono sprzedaż chamecu nie-żydom - można w ten sposób w znacznej mierze uprościć sobie i skrócić sprzątanie przed Pesach! Z drugiej jednak strony - czy taka sprzedaż rzeczywiście uwalnia od zakazu posiadania chamecu w czasie Pesach?

Miszna w traktacie Pesachim (21a) mówi, że możemy sprzedać nie-żydowi swój chamec przed świętem.
Gemara (ibid) przytacza historię pewnego człowieka, który nie był w stanie pozbyć się całego posiadanego chamecu - rabini zalecili mu jego sprzedaż nie-żydowi. W obu powyższych przypadkach chodzi o faktyczną sprzedaż posiadanego chamecu. Jednak Gemara kilka stron dalej (30b) opisuje sytuację, gdy żyd podróżujący tuż przed Pesach statkiem nie ma innego wyjścia, jak tylko "sprzedać" cały posiadany chamec podróżującemu razem z nim nie-żydowi. Istota transakcji w tym przypadku jest warunek sprzedaży - taki mianowicie, że po Pesach cały chamec powróci w posiadanie żyda! Jest to więc trochę udawana, pozorna sprzedaż - przecież żyd nie chce się naprawdę pozbyć swojego chamecu! I mimo to Talmud dopuszcza takie rozwiązanie! Wielu riszonim rozumuje, że taka pozorna sprzedaż może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach (podróż statkiem). W normalnych warunkach wymagana jest faktyczna sprzedaż!
Dlatego Trumat hadeszen (1:120) pisze, iż można podarować cały posiadany chamec przyjacielowi nie-żydowi, nawet będąc pewnym, że ów nie-żydowski przyjaciel zwróci nam wszystko po Pesach. Ale w żadnym wypadku nie można z góry umówić się na takie rozwiązanie podczas sprzedaży! Według Trumat hadeszen (rabin Israel Isserlein) nie-żyd musi fizycznie zabrać cały zakupiony chamec do swojego domu. A rabin Mosze Schreiber czyli Chatam sofer dodaje, że można w czasie sprzedaży poinformować nie-żyda, że ma się zamiar odkupić od niego cały chamec z powrotem.

Szulchan aruch (O. Ch. 448:4) mówi, że można sprzedać bądź podarować cały posiadany przed Pesach chamec nie-żydowi, pod warunkiem jego fizycznego usunięcia z posiadłości żydowskiej. Ale Bach (ibid) twierdzi, że jeśli tego chamecu jest tak dużo, że jego zabranie jest niemożliwe, można sprzedać go wraz z pomieszczeniem, w którym się on znajduje. Opinia Bacha jest przyjęta jako obowiązująca halacha.
Większość poskim zgadza się, że sprzedaż chamecu musi zostać udokumentowana stosownym dokumentem.

Z biegiem czasu rozpowszechnił się zwyczaj, że jedna osoba (najczęściej rabin) dokonuje sprzedaży całego chamecu należącego do członków danej społeczności, pomimo zarzutów wysuwanych przeciwko takiemu rozwiązaniu - a mianowicie, że pośrednik nie może podpisać umowy kupna-sprzedaży, oraz że właściciele sprzedawanego chamecu nigdy nie dostają za niego pieniędzy. Ponieważ nie do końca wiadomo jaki typ transakcji jest skuteczny w przypadku takiej sprzedaży, wszyscy niemal rabini sprzedający chamec w imieniu ich społeczności wymagają od nabywcy wszelkich możliwych metod prawnego nabycia (m. in. pieniędzy, umowy, podania ręki).

Poskim generalnie zgadzają się, że aby taką sprzedaż uznać za ważną i rzeczywiście rozwiązującą problem posiadania chamecu w czasie Pesach przez żydów, musi ona być zawarta szczerze - warunkiem sprzedaży nie może być warunek zwrotu sprzedawanego chamecu po Pesach. Według Aruch haszulchan jednak, nawet sprzedaż pod takim warunkiem jest mimo wszystko ważna i rozwiązujaca problem posiadania chamecu. Z powodu licznych wątpliwości co do sprzedaży, niektórzy rabini (Wilna Gaon, r. Akiwa Eiger) dopuszczają pozbycie się ta metodą jedynie chamecu zakazanego w czasie Pesach przez rabinów (miderabanan).

Ważna kobieta

2011-04-10T08:01:00.001+02:00

Gemara w traktacie Pesachim (108a) uczy, że ponieważ kobiety są z zasady zwolnione z wypełniania przykazań pozytywnych, mających swój przeznaczony czas, nie muszą się przechylać na lewy bok w czasie kolacji sederowej. Aczkolwiek - dodaje Gemara - "ważna kobieta" (isza haszuwa) musi wypełniać to przykazanie. Która kobieta jest zatem "ważna"?

Według Raszbama kobiety są zwolnione z przykazania przechylania się w czasie sederu z powodu "szacunku dla męża". Or Zarua dodaje, że również z powodu swojej zależności od niego. Zatem kobieta niezależna bądź niezamężna w ich opinii musi wypełniać przykazanie przechylania się.

Rabenu Manoach definiuje "ważną kobietę" nieco inaczej - jest to według niego kobieta niezamężna, albo wyjątkowo bogobojna, bądź też kobieta, która nie musi osobiście zajmować się przygotowywaniem i podawanie pożywienia w czasie sederu - czyli posiadająca służbę.

Interesującą opinię głoszą średniowieczni Tosafiści - według nich, wszystkie kobiety ich czasów (Francja, XIV wiek) mają status isza haszuwa i w związku z tym wszystkie kobiety obowiązuje wypełnianie przykazania przechylania się! Wydaje się, że zupełnie inaczej definiują oni "ważną kobietę" niż wcześniej wymienione opinie - trudno przecież wyobrazić sobie, że w średniowiecznej Francji wszystkie kobiety osiągnęły niezależność od mężów, bądź by wszystkie miały służbę domową. Rabin Josef B. Soloveitchik wyjaśniał ponoć stanowisko Tosafistów w ten sposób, że "ważną kobietą" jest wg nich taka, która bierze istotny udział w podejmowaniu decyzji dotyczących jej rodziny.

Koszerne unieważnienie

2011-04-08T11:37:00.003+02:00

Za "starych dobrych czasów" wszystko było o wiele prostsze - lokalny rabin szedł do lokalnej fabryczki, pogadał z właścicielem, spytał go o proces produkcji, listę używanych składników (zazwyczaj była bardzo krótka) i już w większości przypadków było wiadomo, czy produkt jest koszerny czy też nie. Dzisiejszy przemysł spożywczy jest tak skomplikowany, a procesy produkcyjne tak złożone (wiecie, że do produkcji chrzanu w słoiczku używa się tlenku tytanu?), że trzeba być nie lada ekspertem, by stwierdzić koszerność danego produktu.

Wiadomo - by jakiś produkt był koszerny, wszystkie składniki wchodzące w jego skład także muszą być koszerne. Jednak znana zasada halachiczna mówi, że niekoszerny składnik produktu w pewnych ściśle określonych okolicznościach może ulec "unieważnieniu" (bitul) i produkt finalny pozostaje mimo wszystko koszerny.

Już w XIII wieku rabin Szlomo ben Aderet (znany jako Raszba) stwierdził w jednym ze swoich responsów (cytowanych w Beit Josef, J. D. 144), odpowiadając na pytanie dotyczące pewnego produktu, do wytworzenia którego używany był niekoszerny składnik, że zasada unieważnienia (bitul) niekoszernego składnika nie ma zastosowania, gdy ten jest celowo i rozmyślnie dodany w procesie produkcji.

Na podobne pytanie kilka wieków później odpowiadał Node bejehuda (rabin Jechezkel Landau), który stwierdził, że skoro niekoszerny składnik jest mało znaczący w procesie produkcji oraz nie zmienia smaku finalnego produktu - ulega on unieważnieniu i produkt finalny jest koszerny! Oczywiście rabin Landau znał opinię Raszba na ten temat, ale (powołując się na Rambama) ją odrzucił, wyjaśniając, iż w sytuacji gdy produkt jest wytwarzany przez nie-żydów dla nie-żydów, nawet celowo dodany niekoszerny składnik może ulec unieważnieniu.

Większość poskim podziela w tej sprawie opinię rabina Landaua. Są oczywiście także tacy, którzy zgadzają się z opinią Raszba, najbardziej znanym spośród nich jest chyba rabin Szneur Zalman, założyciel chasydzkiej dynastii Chabad-Lubawicz. Ale już jego wnuk - Cemach Cedek przyjmuje kompromisowe stanowisko - jeśli chodzi o prawa dotyczące koszerności na Pesach zgadza się ze swym dziadkiem, w ciągu pozostałej części roku jednak przychyla się do opinii Node bejehuda. Jako ciekawostkę traktować można przypadek, który analizował Cemach Cedek w jednym ze swoich responsów, a mianowicie cukier, do produkcji którego używana była krew! W jego opinii taki cukier nie tylko był koszerny, ale mógł być produkowany również przez Żydów!

Jeszcze inny kompromis proponuje Ktaw Sofer (rabin Szmuel Biniamin Sofer) - twierdzi, że można polegać na łagodniejszej opinii rabina Landaua jedynie wtedy, gdy nie jest dostępny podobny produkt w podobnej cenie, który jest koszerny wg opinii Raszba. Jeśli jednak taki produkt jest dostępny, nie należy kupować tego, który zawiera niekoszerny składnik (Ktaw Sofer, O. Ch. 87).

Wszystkie powyższe dywagacje dotyczą tylko produktów produkowanych przez nie-żydowskich właścicieli fabryki na nie-żydowski rynek. Jeśli jednak właścicielem jest Żyd, bądź produkcja przeznaczona jest na rynek żydowski, wtedy nawet rabin Landau nie akceptuje produktu zawierającego jakikolwiek niekoszerny składnik!

Pesach pachnące syropem klonowym

2011-04-05T02:07:00.002+02:00

Powracam również w tym roku do jednego z moich ulubionych tematów związanych z Pesach - kitniot. A to dlatego, że moja lepsza połowa bardzo ostatnio zasmakowała w syropie klonowym, a raczej jego sztucznej namiastce zwanej z amerykańska "Pancake syrup". :-) Obrzydlistwo! I zażyczyła sobie mieć tenże w czasie Pesach. Czy taki syrop klonowy jest zatem koszerny na Pesach?

Jakie rośliny są kitniot? Riszonim wymieniają: ryż, gryka, proso, fasolę, soczewicę, groszek, sezam, gorczycę (Beit Josef, O.Ch. 453, Remu 453:1 oraz 464:1, Miszna Berura 453:4, 7 i 11). Niektóre późniejsze autorytety rabiniczne rozszerzają tę listę o: kukurydzę, soję, słonecznik, mak, orzeszki ziemne. Jednak inni poskim są przeciwni poszerzaniu pierwotnej listy roślin objętej kategorią kitniot. Rabin Mosze Feinstein wyjaśnia, że tylko rośliny znajdujące się od początku na liście kitniot są zakazane na Pesach. Lista została zamknieta najprawdopodobniej w XV wieku, stąd ziemniaki nie znalazły się na niej (a przecież produkuje się z nich mąkę!). Również całkiem niedawne "okrycia" jak np południowoamerykańskie zboże quinoa (komosa ryżowa) nie są (wg większości rabinów) kitniot. Nie zalicza się do kitniot roślin niejadalnych, nawet jeśli produkuje się z nich jadalne rzeczy. Przykład - bawełna, z której produkuje się całkiem smaczny olej! Istotnym wyjątkiem od zasady niewłączania do kitniot nowych roślin jest kukurydza, która pomimo tego że znana jest w Europie dopiero od wyprawy Kolumba, przez większość rabinów traktowana jest jako kitniot. Niektórzy poskim zaliczają do kitniot także kozieradkę pospolitą... A to dlatego, że jej nasiona przypominają grykę.

I tutaj wracamy do syropu klonowego, który z klonem nie ma nic wspólnego... Prawdziwy syrop klonowy jest drogi - do wyprodukowania 1 litra gęstego syropu trzeba w drzew (zazwyczaj jest to klon cukrowy, czerwony bądź czarny) pozyskać ok. 40 litrów soku! Dlatego wymyślono tańsze zamienniki, produkowanie głównie z... kukurydzy! A ta jak wiemy już, jest zaliczana do kitniot! Dodatkowo, takie oszukane syropy klonowe aromatyzowane są substancją znaną jako sotolon (3-hydroksy-4,5-dimetylo-2(5H)-furanon). A co zawiera spore ilości tej substancji i jest wykorzystywane przy produkcji "syropu klonowego"? Otóż niepozorna kozieradka pospolita - kolejny przedstawiciel kitniot wg niektórych poskim!

O ile więc z naturalnym syropem klonowym nie ma raczej problemów w Pesach, to już ze sztucznym "syropem klonowym" jest ich sporo. Dlatego taki udawany syrop klonowy MUSI posiadać wiarygodny certyfikat koszerności koszer lepesach!

Purimowe prezenty (miszloach manot)

2011-03-15T18:26:00.001+01:00

Dlaczego wysyłamy podarunki?
Według Trumat Hadeszen [rozdz. III] przykazanie posyłania prezentów purimowych ma na celu zapewnienie każdemu Żydowi wystarczającej ilości pożywienia na święto. Chatam Sofer [responsa, Orach Chajim 196] wyjaśnia, że należy wysyłać prezenty również do bogatych ludzi, po to, nie zawstydzać ubogich wysyłając miszloach manot tylko do nich.
Inny powód wysyłania prezentów wymienia Bach [Orach Chajim 695] - miszloach manot wysyłamy by zwiększyć radość w czasie święta, jak również poczucie braterstwa i przyjaźni wśród Żydów. Rabini nie są jednak jednomyślni w kwestii komu właściwie wysyłanie prezentów zwiększa ową radość świąteczną - wysyłającym czy raczej obdarowanym.

Kto powinien wysyłać podarunki?
Remu [Orach Chajim 695:4] twierdzi, że zarówno mężczyźni jak i kobiety mają obowiązek miszloach manot. Natomiast Magen Awraham [ibid] mówi, iż obowiązek wysyłania prezentów przez kobiety dotyczy tylko wdów (panien?), w przypadku kobiet zamężnych prezenty wysyłają za nie ich mężowie.
Aruch haszulchan [O. Ch. 695:18] zauważa, że w dzisiejszych czasach (ma na myśli koniec XIX w.) kobiety mają zwyczaj wysyłać miszloach manot osobiście. Wg. Szaarei Tszuwa [O. Ch. 695:9] kobiety również mają obowiązek wypełniać tę micwę - wszak kobiet były częścią cudu purimowego. Podobnie uważa Lubawiczer Rebe - pisze, że kobiety, jako osoby mające szczególny wpływ na wychowanie młodych pokoleń powinny dawać im jak najlepszy przykład.

Kiedy wysyłamy podarunki?
Remu [O. Ch. 695:4] uważa, że należy je wysyłać w ciągu dnia - po to, by odbiorca mógł je wykorzystać do uroczystego posiłku purimowego. W przypadku, gdy musimy wysłać prezenty przed Purim, należy dołożyć starań, by dotarły one do odbiorcy w sam dzień święta, lub przynajmniej by nie zostały spożyte wcześniej.
Oczywiście nie wypełnia się w żaden sposób przykazania gdy prezenty dotarły do odbiorców po Purim.

Co należy wysyłać…?
Zarówno Taz [O. Ch. 695:4] i Magen Awraham [O. Ch. 695:11] piszą, że jedynie żywność i napoje stanowią wypełnienie przykazania. Niektórzy dopuszczają wysyłanie półproduktów (Pri chadasz, Makor chajim), inni wymagają produktów gotowych do spożycia (Magen Awraham).
Aruch haszulchan [O.Ch. 695:4] wnioskuje na podstawie Rambama [Hilchot Megila, rozdz. 2:15] że prezenty musza zawierać co najmniej dwie rzeczy, każdą inną. Według Tzitz Eliezer mogą być dwie jednakowe.

… i ile?
Niektórzy twierdzą na podstawie Gemary [Masechet Megila 7b], że miszloach manot muszą zawierać wystarczającą ilość pożywienia na pełen posiłek. Pri megadim twierdzi, że porcje muszą być "słuszne". Jeszcze inni - że każdy dwóch elementów prezentu musi być co najmniej wielkości kezajt. Skrajną opinie prezentuje Maharsza - wg niego każda ilość stanowi wypełnienie przykazania.

Osobiście czy przez posłańca?
Zgodnie z Szulchan aruch "jest obowiązek wysłać do drugiej osoby dwa podarki". Oznacza to wysłanie przez posłańca - szalijacha. Według niektórych jest to większe uhonorowanie obdarowanego, inni rabini mówią o większym "upublicznianiu" cudu purimowego. Jeśli nie jest możliwe posłanie prezentów przez posłańca, można przekazać je osobiście. Są też opinie zupełnie odwrotne - najlepiej przekazać miszloach manot samemu, jeśli to jest niemożliwe użyć posłańca.

Do kogo wysyłamy podarunki?
Werset Księgi Estery mówi: "i wysyłali podarki jeden do drugiego". Hebrajskie słowa użyte w tym wersecie sugerują, że należy wysyłać prezenty do przyjaciół. Według Remu mężczyźni powinni wysyłać mężczyznom, kobiety kobietom. Nie powinno się w jego mniemaniu wysyłać prezentów purimowych osobom będącym w okresie 12 miesięcznej żałoby, aczkolwiek żałobnik ma obowiązek wysłać swoje prezenty.

Czytanie "Megilat Ester" przez mikrofon

2011-03-12T23:10:00.003+01:00

W pewnej synagodze, w pewnym małym kraju na krańcu Europy...
... istnieje dziwny zwyczaj publicznego czytania Zwoju Estery w wieczór święta Purim z wykorzystaniem mikrofonu i głośników. Owszem - synagoga jest wówczas pełna jak nigdy (no, może z wyjątkiem Jom kipur...), jest wesoło i głośno, więc wydawać by się mogło, że czytanie Zwoju przez mikrofon jest dobrym pomysłem. Otóż niekoniecznie...

Według wielu autorytetów halachicznych (poskim), m. in. rabina Szlomo Zalmana Auerbacha z Jerozolimy, słuchanie czegokolwiek przez jakiekolwiek urządzenie elektroniczne (głośnik, telefon itp.) nie jest w świetle prawa żydowskiego prawdziwym "słuchaniem". Jest tak ponieważ, w opinii tych autorytetów, nie mamy wtedy do czynienia ze słuchaniem prawdziwego głosu osoby mówiącej/czytającej, ale ze słuchaniem elektronicznie przetworzonej symulacji tego głosu. Dotyczy to m. in. właśnie publicznego czytania Zwoju Estery w Purim, słuchaniem dzwięku szofaru w święto Rosz haszana i in. W mojej opinii ta sama zasada stosuje się do słuchania śpiewu kobiety z CD/kasety lub innego nośnika cyfrowego... (patrz ostrzeżenie na dole strony!).

W opinii rabina Auerbacha i innych w sytuacji słuchania czytania Zwoju Estery przez mikrofon człowiek nie wypełnia w żaden sposób przykazania! Błogosławieństwa wypowiadane przed czytaniem Zwoju są wypowiadane na próżno, nie można nawet odpowiedzieć na nie Amen!

Jednak inni poskim, np. Minchat Elazar (czyli rabin Chaim Elazar Spira - rebe dynastii Munkacz) akceptują słuchanie czytania Zwoju Estery w Purim przez mikrofon. Ich argumenty są logiczne - nawet jeżeli słuchamy głosu czytającego Zwój "bezpośrednio" słyszymy głos w postaci fal, w pewien sposób przetworzony, nawet wówczas są minimalne opóźnienia pomiędzy wypowiedzeniem słowa a jego usłyszeniem. Jedyna różnica jest taka, iż mikrofon wzmacnia owe fale... Tę opinię podziela również Cic Eliezer (rabin Eliezer Waldenberg).

Nawet rabin Mosze Feinstein (Igrot Mosze OC 2:108) zgadza się z taka argumentacją, chociaż przyznaje, że nie jest całkowicie pewny. Rabin Szmuel Wosner (Szewet halevi 5:84) mówi, że zarówno on sam, jak i rabin Feinstein uważają, że jakkolwiek słuchanie publicznego czytania Zwoju Estery w święto Purim jest dozwolone, obaj jednak w żadnym wypadku nie polecają takiego rozwiązania, nawet jeśli miałoby to umożliwić większej ilości osób wysłuchanie Megili. Rabin Wosner uważa nawet, że jeśli słyszało się czytanie przez mikrofon należy powtórzyć słuchanie bez mikrofonu (oraz bez błogosławieństwa).

Post Estery – zwyczaj czy przykazanie?

2011-02-24T21:04:00.000+01:00

Powoli zbliża się święto Purim (w tym roku 20 marca), poniżej pierwszy z kilku (mam nadzieję...) postów dotyczących tego święta. Dzisiaj o naturze Postu Estery...

Raawad znajduje źródło przestrzegania Postu Estery (Taanit Ester) w przeddzień święta Purim w samej Księdze Estery (Księga Estery 9:31). Dla niego obchodzenie postu w ten dzień nie jest jedynie zwyczajem, ale przykazaniem rabinicznym (miderabanan). Również Rambam powołuje się na ten właśnie werset Księgi Estery (Hilchot Taaniot 5:5). Bait Josef rabina Josefa Karo (Orach Chaim 686) cytuje Rasziego, który nie zgadza się z Raawadem – wg niego zwyczaj obchodzenia postu w przeddzień święta Purim jest tylko zwyczajem.

Inne źródło Postu Estery podaje Rabeinu Tam (cytowany przez Rosza w traktacie Megila 1:1), który uważa, iż źródłem tym jest Gemara w traktacie Megila (2a) opisująca dzień 13 adar jako "czas publicznych zebrań". Wg Rabeinu Tam Żydzi zbierali się właśnie po to, by wspominać post, który zarządzono przed bitwa z poplecznikami Hamana. Rabeinu Tam uważa, że werset ten jest jedynym źródłem przestrzegania Postu Estery, co oznacza, ze nie uznaje za źródło wersetu 9:31 z Księgi Estery.

Według Raawada Post Estery jest integralną częścią święta Purim, twierdzi on, że post ten jest inny niż wszystkie inne postne dni w kalendarzu żydowskim, ponieważ jest pamiątką cudu jaki wydarzył się w owym czasie (zwycięstwa Żydów na wrogami), nie zaś wspomnieniem katastrofy. Jest więc okazją do radości, pościmy zaś tylko dlatego, że nasi praprzodkowie pościli przed wyruszeniem do walki, prosząc w ten sposób Boga o pomyślność. Skoro Post Estery nie jest dniem żałoby, a wręcz przeciwnie, jest nieodłączną częścią święta Purim - jest przykazaniem rabinicznym.

Z kolei Rabeinu Tam (a za nim Raszi) postrzegają naturę tego dnia odmiennie. Uważają Post Estery za taki sam postny dzień jak wszystkie inne - czas żałoby i zadumy. Odmawiamy w tym dniu pokutne modlitwy slichot, ponieważ w czasach Mordechaja i Estery Żydzi również modlili się o miłosierdzie. Wspominamy w tym dniu śmiertelne niebezpieczeństwo, jakie zawisło wtedy nad narodem żydowskim z powodu Hamana i jego popleczników.

Czy z tego sporu odnośnie natury Postu Estery wynikają dla nas jakieś praktyczne implikacje? Oczywiście że tak...
Przykazania rabiniczne są "ważniejsze" od zwyczajów, przykazania rabiniczne mające swe źródło w słowach proroków są z kolei ważniejsze, niż "zwykłe" przykazania (Miszna Berura 692:16). Dlatego ustalenie statusu postu Estery jest ważne w sytuacji, gdy ktoś nie może tego dnia pościć, choćby z powodu choroby, karmienia dziecka itp.

Rama (Orach Chaim 686:2) pisze: "ten post nie jest obowiązkowy, dlatego możemy być bardziej wyrozumiali w kwestii jego przestrzegania przez osoby w ciąży, karmiące bądź chore." Rama zgadza się zatem z Raszim, że Post Estery jest zwyczajem, nie przykazaniem.

Powtarzanie poufnych informacji

2011-02-11T12:53:00.000+01:00

Gemara w traktacie Joma (4b) uczy, iż nie można powtarzać innym osobom informacji usłyszanych od kogoś, chyba że dostało się wyraźne pozwolenie na powtarzanie tych informacji. Tak więc, wbrew powszechnemu przekonaniu, że "co nie jest zakazane - jest dozwolone", Gemara uczy, że w tym przynajmniej przypadku jest inaczej.

Rabin Becalel Stern (autor Becel Hachochma, brat rebego chasydzkiej dynastii z Debreczyna) podaje ramifikacje tej zasady. Według niego, niepowtarzanie usłyszanych wiadomości obowiązuje jedynie w przypadku, gdy usłyszeliśmy tę wiadomość jako jedyni jej odbiorcy. Gdy ktoś inny był przy tym obecny (nawet jedna osoba) zakaz powtarzania nie obowiązuje, nawet jeżeli jej autor zastrzegł wyraźnie, że jest to tajemnica i nie należy jej przekazywać dalej. Sam fakt przekazania jej większej liczbie osób zwalnia odbiorców z zachowania usłyszanych wiadomości w tajemnicy.

Poza tym, wg rabina Sterna, powtarzanie usłyszanych od kogoś informacji nie jest zakazane przez Torę. Jest to raczej dobry obyczaj, zasada przyzwoitości (derech erec). Co implikuje, że jeśli powtórzenie prywatnych wiadomości może uchronić kogoś od popełnienia grzechu, złamania zakazu wynikającego z Tory, należy taką informację powtórzyć zainteresowanym osobom!

Życzę wszystkim dobrego Szabatu!

Krótkie rękawy i sandały

2011-01-31T16:27:00.002+01:00

Szulchan Aruch (Orach Chaim 2) mówi, że Żyd powinien zawsze pamiętać o przebywaniu w "obecności" Boga i w związku z tym zawsze powinien być odpowiednio godnie ubrany. Żydowskie zamężne kobiety obowiązuje cały zestaw reguł skromnego ubioru (zakryte włosy, ramiona, stopy). Czy te same reguły dotyczą mężczyzn żydowskich? Czy ich również obowiązują zasady cnijut (skromności), czyli na przykład zakaz odsłaniania ramion i stóp? No cóż, niekoniecznie...

Jakkolwiek może to wydawać się niesprawiedliwe, to jednak wydaje się, że mężczyźni żydowscy mają trochę lżejsze życie w czasie letnich upałów, niż ich żony i matki... Według rabina Mosze Feinsteina (Igrot Mosze, Yore Dea 3:68) różnica bierze się stąd, że w p rzypadku mężczyzn przytoczona wyżej halacha mówi jedynie o midat chasidut (cecha pobożności, gorliwości), podczas gdy u kobiet jest to kwestia przepisów prawa żydowskiego (dura lex, sed lex...).

Według prawa żydowskiego, wyjaśnia rabin Feinstein, mężczyzna musi przykrywać jedynie miejsca intymne (erwa). Tylko w czasie modlitwy obowiązują go wyższe standardy - musi wtedy ubrać się tak, jakby szedł na audiencję u króla. Poza tym, musi się ubierać tak, by nie urazić niczyich uczuć (co raczej wyklucza paradowanie jedynie w szortach...). Zatem, jeśli ogólnie przyjęte jest w danej społeczności chodzenie latem w podkoszulku i w sandałach (ma się rozumieć bez skarpetek...) mężczyzna żydowski może tak właśnie się ubierać nawet do pracy czy wychodząc na miasto.

Co, nie ukrywam, czyni życie w czasie upałów znacznie bardziej komfortowym... Baruch, szelo asani isza... I oby zima się już naprawdę skończyła!

Agada w Talmudzie

2011-01-23T14:24:00.001+01:00

Talmud, mimo tego że jest przede wszystkim zapisem dyskusji prawnej, zawiera oprócz materiału halachicznego, także inny typ tekstów – agadę (aramejskie agadta) - jest to materiał talmudyczny nie związany bezpośrednio z halachicznym aspektem dyskusji.
Agada talmudyczna może być podzielona na cztery rodzaje:

homiletyczne interpretacje wersetów Tory;
nauki etyczne;
relacje historyczne;
opowieści mistyczne.

Należy pamiętać, że powyższy podział agady jest do pewnego stopnia sztuczny, wiele fragmentów agadycznych stanowi kombinację dwóch lub więcej rodzajów tekstu.

Halacha i agada funkcjonują razem i uzupełniają się nawzajem. Niektóre traktaty, ze względu na swoją tematykę, zawierają więcej, a inne mniej materiału agadycznego. Często w toku logicznej, prawniczej i niejednokrotnie abstrakcyjnej dyskusji amoraitów pojawia się tekst agadyczny, który ma za zadanie zilustrować przedmiot dyskusji, ma służyć jako dowód dla podtrzymania lub przeciwnie – obalenia wysuniętej tezy. Jednak agada może być także przerywnikiem nie związanym z treścią toczącej się właśnie dysputy talmudycznej. Takie przerwy w toku logicznego rozumowania dawały w talmudycznej dyskusji chwilę odprężenia, pozwalały na nowo zaciekawić słuchaczy i podtrzymać świeżość ich umysłów.

Trudność zrozumienia tekstów agadycznych polega na tym, że w odróżnieniu od halachy, która zawiera obowiązujące prawo i dlatego musi być logiczna, racjonalna i zrozumiała dla większości, agada przekazuje często idee mistyczne, tajemnice, które nie mogą być dostępne dla każdego. Dlatego, posługując się metaforycznym językiem, jest nie zawsze i nie dla wszystkich zrozumiała.

Należy rozważać w takich wypowiedziach tylko to, co umysł jest w stanie pojąć. Ważne jest, aby wiedzieć, że to, co nasi mędrcy ustanowili jako prawo w powiązaniu z przykazaniami przekazanymi przez Mojżesza, które dostał on od Wszechmogącego - wszystko to nie może być ani rozszerzone, ani pomniejszone w żaden sposób. Jednak agadyczne wyjaśnienia były odbiciem indywidualnych poglądów i myśli mędrców epoki Talmudu, wyrazem często swobodnej i twórczej interpretacji wersetów biblijnych bądź zdarzeń historycznych. Powinniśmy uczyć się z nich tyle, ile jesteśmy w stanie objąć umysłem, ale inaczej nie powinniśmy ich traktować jako prawdy objawionej.

Nowy Rok drzewa

2011-01-20T06:59:00.014+01:00

Wzmiankowana już tutaj niejednokrotnie miszna z traktatu Rosz haszana mówi iż:

[...] Pierwszego [dnia miesiąca] szwat wypada Nowy Rok drzewa według szkoły Szamaja, szkoła Hilela twierdzi, że piętnastego [szwat].

Miszna wymienia jeszcze trzy inne "Nowe Roki" (królów, warzyw itp.), ale tylko w powyższym przypadku używa liczby pojedynczej (drzewo) a nie mnogiej. Dlaczego?

Bnei Jisaschar (rabin Cwi Elimelech z Dynowa) wyjaśnia, że pomimo tego, że w Tu biszwat wypada Nowy Rok wszystkich drzew, to na jednym drzewie szczególnie skupiamy nasza uwagę tego dnia. Tradycja mówi że w tym dniu powinniśmy się modlić w intencji etrogu na święto Sukot - byśmy mieli zasługę posiadania pięknego i koszernego etrogu. Dlatego Miszna mówi o "Nowym Roku drzewa" - by przypomnieć nam szczególne znaczenie tego właśnie drzewa.

Chcesz zatem w najbliższe święto Sukot być posiadaczem pięknego etrogu - pamiętaj o nim w dzień Tu biszwat...

Koniec zimy!

2011-01-19T17:16:00.006+01:00

Może jeszcze nie dosłownie, ale...

W Misznie (traktat Rosz haszana), znajdujemy spór rabiniczny dotyczący tego, kiedy dokładnie wypada "Nowy Rok drzew". Szem miSzmuel (drugi rebe dynastii sochaczewskiej) tłumaczy głębszy sens tego sporu.

Powołuje się na traktat Sanhedrin 97a, według którego 6000 lat ludzkiej historii składa się z trzech części (po 2000 lat) - pierwsza to okres chaosu, druga (rozpoczynająca się od Abrahama) to okres Tory, trzecia jest przygotowaniem na przyjście Mesjasza. Z kolei Psalm 90 określa średniczas życia człowieka na 70 lat, a Szem miSzmuel dzieli pierwsze 60 lat życia na trzy okresy po 20 lat - pierwszy to okres dorastania (do wieku 20 lat człowiek nie jest w pełni karalny za swoje czyny), drugi oraz trzeci jest okresem "rodzenia" i "zbierania" owoców życia. Ostatnie 10 lat życia Szem miSzmuel przyrównuje do Szabatu - jest to okres "spożywania" owoców życia człowieka.

Podobnie w Ziemi Izraela, pierwsza trzecia cześć roku to okres deszczów i przygotowania, kolejne dwie trzecie to okres dojrzewania i zbierania plonów. "Nowy Rok drzew" rozdziela pierwszą część roku od pozostałych. Zatem spór rabiniczny wspomniany na wstępie dotyczy, wg Szem miSzmuel tego, od kiedy liczymy cykl wegetacyjny - czy od Rosz haszana jak twierdzi beit Szamaj (szkoła Szamaja), wtedy "Nowy Rok drzew" wypada pierwszego dnia miesiąca Szwat (cztery miesiące później), czy raczej od święta Sukot (to opinia beit Hilel - szkoły Hilela), a wtedy Nowy Rok drzew wypada również cztery miesiące później - dokładnie 15 Szwat (Tu biszwat).

Zarówno beit Szamaj jak i beit Hilel zgadzają się co do jednego - Nowy Rok drzew kończy zimę. Możemy to rozumieć zarówno w sensie dosłownym (metereologiczno-kalendarzowym) jak i głębszym - duchowym. Życzę wszystkim zatem "owocnej" pozostałej części roku!

Modlitwa za pomyślność rządzących

2011-01-17T16:59:00.004+01:00

Rabin Izaak Liebes - były Rosz Beit Din Rabbinical Alliance (Igud harabanim) w swojej kolekcji responsów zatytułowanej Beit Awi (5:69) odnosi się do zwyczaju odmawiania w synagogach w czasie sobotniej modlitwy porannej specjalnej modlitwy za pomyślność rządzących, w tym także za Państwo Izraela.

Zwyczaj ten (modlitwy za pomyślność rządzących państwem) jest dość stary - już w średniowieczu modlono się w europejskich synagogach o pomyślność Króla/Królowej i o następców tronu. Przy czym - jak zauważa rabin Liebes - dotyczyło to zarówno władców sprzyjających Żydom, jak i tych mniej dla Żydów przyjaznych. Bierze się ten zwyczaj z koncepcji Szalom Malchut - pomyślność i spokój w kraju jest korzystna dla Żydów, nawet pomimo możliwych prześladowań i ucisku ze strony panujących. Chaos i anarchia jest zazwyczaj gorsza niż niezbyt nawet przyjazny władca. Zwyczaj odmawiania specjalnej modlitwy przytacza Abudraham (XIV w.), w według niektórych jeszcze wcześniej robi to Simcha ben Samuel Vitry (student Rasziego, autor Machzor Vitry) - na przełomie XI i XII wieku.

Źródłem tego zwyczaju jest Miszna w traktacie Awot (3:2) gdzie rabin Chanina uczy, że powinniśmy się modlić za pomyślność władców i pokój w kraju. Chociaż ze słów rabina Chaniny nie wynika wcale, iż należy robić to w czasie publicznych modlitw, zwyczaj publicznego odmawiania modlitwy za pomyślność rządzących jest dość powszechny.

Równie powszechny jest zwyczaj odmawiania specjalnej modlitwy z a Państwo Izraela w synagogach poza Izraelem. Sporo kontrowersji wywołuje zawarte w tej modlitwie stwierdzenie, iż Państwo Izraela (założone wszak i rządzone przez świeckich, a często anty-religijnych Żydów) jest "początkiem naszego odkupienia" - przyjścia Mesjasza. Wielu Żydów nie może się z takim stwierdzeniem zgodzić...

Według rabina Liebesa nie ma nic złego w takim sformułowaniu, co więcej powołuje się on na autorytet Imrei Emet - rebego chasydzkiej dynastii Ger (z Góry Kalwarii), który w czasie walk o niepodległość Izraela wyrazić miał opinię, że oto właśnie powoli dokonuje się proces odkupienia narodu żydowskiego...

Moja rada - mniej polityki, więcej pokory...

"Gut Szabes" czy "A guten erew Szabes"

2011-01-13T21:16:00.000+01:00

Zapowiadany na ten tydzień artykuł o pewnej wizycie w ruinach musi niestety poczekać na lepsze czasy...
Na pocieszenie zatem krótka halacha.

Powszechnym zwyczajem wśród żydów jest życzenie sobie "Dobrego Szabatu" (Gut Szabes bądź Szabat Szalom) w piątek. Chociaż Szabat zaczyna się wraz z zachodem słońca, można rozpocząć świętowanie Szabatu wcześniej, już od ok. pół godziny po połowie dnia.Według rabina Akiwy Eigera mówiąc Gut Szabes/Szabat Szalom w piątek po południu człowiek "przyjmuje" na siebie Szabat, jest to swego rodzaju kidusz (poświęcenie Szabatu). Zatem, w opinii r. Eigera, nie należy w piątek po południu mówić Gut Szabes/Szabat Szalom. Zamiast tego powinno się mówić A guten erew szabes (dobrego piątku).

Minjan i kobiety

2011-01-09T12:01:00.001+01:00

W ortodoksyjnym judaizmie kobiety nie są wliczane do minjanu na potrzeby publicznego (wspólnego) odmawiania modlitw. Kobiet żydowskich nie obowiązuje uczestnictwo w publicznych modlitwach, zatem nie mogą stanowić części minjanu zebranego w tym celu.

Jednakże religia żydowska nakłada także na kobiety pewne obowiązki, które do prawidłowego wypełnienia wymagają minjanu, jak chociażby obowiązek wysłuchania publicznego odczytywania parszy Zachor (Dwarim 25:17-19), czy obowiązek wysłuchania czytania Zwoju Estery (Megilat Ester). Czy zatem do minjanu zebranego w takim właśnie celu można wliczać także kobiety?
Istnieją ten temat co najmniej trzy opinie rabiniczne:

Kobiety nie mogą być wliczane do minjanu w żadnym wypadku, nawet w celu czytania Megilat Ester czy parszy Zachor. Ten punkt widzenia podzielają Tosafiści (traktat Brachot 45b), Ran (traktat Megila 5a), Gaon z Wilna (Biur hagra, O. ch. 199:6), Szulchan aruch haraw - podstawowe źródło halachy chasydzkiej (O. ch. 199:6-7, 263:22), Minchat chinuch - komentarz do Sefer hachinuch (296:10) i wielu innych. Zdecydowana większość poskim podziela tę opinię, przy czym różne są jej uzasadnienia - podobieństwo minjanu do spisów ludności na pustyni po wyjściu z Egiptu (kobiety nie były liczone), dziedziczenie ziemi w Erec Israel (tylko męscy potomkowie dziedziczyli), obowiązki rodzinne, różne role społeczne mężczyzn i kobiet.
Kobiety mogą stanowić część minjanu tylko w sytuacji, gdy ten zbiera się w celu wypełnienia przykazania, które jest również obowiązkiem kobiet - publiczne czytanie parszy Zachor, Zwoju Estery itp. Takie stanowisko zajmują m. in. Szwut Jaakow (O. ch. 3:54), Tszuwa meahawa (2:229), Torat chesed (O. ch. 4), Cic Eliezer (9:11).
Ostatnia opinia odróżnia minjan zebrany w celu upublicznienia czegoś od zebranego w celu wypełnienia przykazania (rytuału) - kobiety mogą być wliczane jedynie do pierwszego z nich. Tak twierdzi Ritwa (traktat Megila 4a), Chazon Isz (O. ch. 155:2), r. Chaim Sonnenfeld, r. Cwi Pesach Frank, r. Owadia Josef i inni.

W zgodnej opinii autorytetów halachicznych kobiety w żadnym wypadku nie mogą stanowić części minjanu zebranego w celu odmawiania publicznych modlitw.

Rozmowy w Synagodze

2011-01-07T09:00:00.001+01:00

Synagoga, podobnie jak w nieco innym wymiarze bet midrasz, zastępują Żydom zburzoną prawie dwa tysiące lat temu Świątynię Jerozolimską - są nazywane mikdasz meat - małymi Świątyniami. W związku z tym "odziedziczyły" po Świątyni Jerozolimskiej pewną część jej świętości, jej sacrum. Przebywając w synagodze (bet midraszu) trzeba mieć zatem pełną świadomość, że - jakkolwiek dziwnie by to nie brzmiało - znajdujemy się bliżej obecności Boga (szechiny) niż w jakimkolwiek innym miejscu. W związku z tym należy w synagodze (bet midraszu) odpowiednio się zachowywać.

Zbyt swobodne zachowanie jest zabronione zarówno w synagodze jak i w bet midraszu. Co jest zbyt swobodnym zachowaniem? Oprócz wielu innych (bardziej oczywistych) rzeczy obejmuje ono m. in. śmiechy, robienie żartów oraz czcze konwersacje (Szulchan aruch, Orach chaim 151). Wg Miszna brura czcze konwersacje to rozmowy nawet na poważne tematy, jednak nie przystające do świętości tego miejsca - czyli np. rozmowy o interesach, nie mówiąc już o ogólnie zakazanym laszon hara (Miszna brura ibid.).

W czasie powtórki Szmone esre (chazarat haszac) kongregacja powinna zachowywać milczenie, odpowiadając "Amen" po każdym błogosławieństwie. Jeżeli co najmniej dziewięć osób nie odpowiada na błogosławieństwa prowadzącego, są one wypowiadane na próżno - co jest wg halachy zabronione (bracha lewatala). Dlatego każdy obecny powinien koncentrować się na modlitwie, jakby to on właśnie był tym dziewiątym, ostatnim odpowiadającym na błogosławieństwa (Orach chajim 124). W czasie powtórki Amidy nie wolno odmawiać psalmów, bądź recytować innych modlitw, a nawet studiować Tory! (Miszna brura ibid.).

Oczywiście wszelkie rozmowy w czasie powtórki Szmone esre są ściśle zabronione! Jeżeli ktoś z obecnych rozmawia - należy go upomnieć! (Orach chajim ibid.). Miszna brura (ibid.) cytuje midrasz Elia raba, który twierdzi, że wiele synagog zostało w przeszłości zburzonych jako kara za ten właśnie grzech.

Podobnie zabroniona jest jakakolwiek rozmowa w czasie publicznego czytania Tory! Prawdopodobnie wtedy także zabronione jest indywidualne studiowanie Tory - każdy obecny powinien śledzić czytany właśnie fragment (Orach chajim 146, Beur halacha ibid.).

Także podczas innych, pozornie mniej ważnych części liturgii, zabronione są jakiekolwiek rozmowy - nawet podczas części liturgii, które dana osoba nie ma w zwyczaju odmawiać (Orach chajim 68).

Obyśmy nigdy nie mieli żadnych problemów z przestrzeganiem tych zasad... Szabat szalom!

Wnętrze Starej Synagogi na Kazimierzu przed 1939 r.

Kobiety i błogosławieństwo po jedzeniu

2011-01-04T17:08:00.017+01:00

Częścią błogosławieństwa po jedzeniu jest zimun - formalne zaproszenie siedzących przy stole do odmówienia błogosławieństwa (traktat Brachot 45a). Zimun wymaga obecności przy stole co najmniej trzech dorosłych mężczyzn. A co z kobietami jedzącymi wraz z mężczyznami?

Gemara mówi, że gdy nie ma przy stole trzech mężczyzn nie można wliczać do niezbędnego quorum obecnych kobiet. Quorum musi być "homogeniczne". Aczkolwiek, jesli w posiłku nie uczystniczyło co najmniej trzech mężczyzn, a brało w nim udział co najmniej trzy kobiety - to mogą one zrobić zimun. W opinii Gaona z Wilna nie tyle nawet mogą, co są do tego zobligowane! Aczkolwiek sam Gaon przyznaje, że nie jesteśmy szczególnie skrupulatni w przestrzeganiu tego obowiązku... Autor XIX wiecznego kodeksu halachicznego Aruch haszulchan (r. Jechiel M. Epstein) pisze, że nigdy nie słyszał, by kobiety mówiły zimun.

Co do jednego wszyscy są zgodni - jeśli w posiłku oprócz mężczyzn brały udział kobiety, mają one obowiązek uczestniczyć w zimunie (być obecne przy stole w czasie zimunu i odpowiadać wraz z mężczyznami)! (Orach chajim 199:7). Mężczyźni nie mogą zatem zacząć zimunu jeśli kobiety, które z nimi jadły, nie są obecne przy stole.

Śniegowy armaggedon

2011-01-03T11:16:00.004+01:00

Za oknem zima w pełni. I niestety wszystkie związane z nią uroki życia w mieście - nieodśnieżone chodniki na przykład, utrapienie rodziców z małymi dziećmi...

Według Miszny (w traktacie Moed katan) naprawa i utrzymanie dróg w dobrej kondycji jest tak ważne, że można robić to nawet w chol hamoed - dni półświąteczne, w czasie których wiele czynności (prac) jest zakazanych. Gemara (w tym samym traktacie) cytuje opinię, że jeżeli zaniedbania w prawidłowym utrzymaniu dróg spowodują śmierć, winę za to ponoszą osoby odpowiedzialne za stan dróg!

W czasach Świątyni corocznie na wiosnę dokonywano przeglądu dróg i dokonywano koniecznych napraw - miszna w traktacie Szkalim (1:1) mówi, że projekt rozpoczynano co roku na wiosnę, tuż po Purim. Jednak Tosafot Jom Tow (Moed katan 1:2) wyjaśnia, iż utrzymanie dróg nie ograniczało się bynajmniej to tego tylko czasu w ciągu roku - jeżeli tylko drogi wymagały naprawy robiono to niezwłocznie (nawet w czasie chol hamoed).

Zdjęcie powyższe nie jest bynajmniej kadrem z filmu Pojutrze, ale przedstawia ulicę w Nowym Jorku kilka dni temu... Wiecej zdjęć z ostatniego "snowmaggedonu" w Nowym Jorku i okolicach na huffingtonpost.com

Więcej o śniegu w Szabat...

Prześliczna wiolonczelistka

2011-01-01T19:17:00.002+01:00

Mężczyzna nie może słuchać śpiewajacej kobiety z powodu zasady kol beisza erwa - śpiew kobiecy jest czymś intymnym, jego słuchanie jest przyrównane do oglądania nagości kobiety. Czy dozowlone jest zatem słuchanie kobiety grającej na instrumencie muzycznym? Według rabina Menaszego Kleina (rebe chasydów Ungvar - dzisiejszy Użhorod), gra na instrumencie nie jest tożsama ze śpiewem, zatem zakaz kol beisza nie dotyczy grania na instrumencie.

Jednakże, mówi r. Klein, jest z tym inny problem. Gemara w traktacie Eruwin (18b) mówi, iż mężczyzna nie może chodzić (na ulicy) za kobietą, nawet za własną żoną nie powinien. Oczywiście Gemara nie mówi o sytuacji, gdy kobieta jest nieskromnie ubrana (to jest oczywiste), ale raczej o sytuacji, gdy kobieta idąca przed mężczyzną jest ubrana wg wszelkich reguł skromności! A to dlatego, że oglądając ruchy nawet najskromniej ubranej kobiety mężczyźnie przychodzą nieodparcie do głowy wiadome myśli...
Mężczyźni to jednak bardzo proste mechanizmy... :-)

Zatem, mężczyzna nie może oglądać ruchów kobiety, nawet tych pozornie najbardziej niewinnych... Dotyczy to prawdopodobnie także własnej żony w czasie, gdy jest w stanie rytualnej nieczystości (nida). Dlatego - konkluduje r. Klein - o ile słuchanie kobiety grającej na instrumencie nie jest zabronione, jej oglądanie jak najbardziej jest!

Nie jest dla mnie jasne, czy zakaz oglądania grającej kobiety dotyczy tylko sytuacji "na żywo", czy też obejmuje oglądanie np. na youtube... W każdym razie, oglądanie poniższego wideo może być zakazane wg r. Kleina!

Dzień Niepodległości - Jom Haacmaut

2010-04-19T20:16:00.002+02:00

Moja ulubiona wersja Hatikwy:

Wykonawcą jest Marty Friedman z Megadeth.

Dzień Pamięci - Jom Hazikaron

2010-04-18T23:20:00.001+02:00

תנצב"ה

Shtar - żydowski hip-hop

2010-04-13T10:49:00.003+02:00

Shtar to moje nowe odkrycie na scenie muzyki żydowskiej. Zobaczcie i posłuchajcie sami:

Świadomie piszę żydowskiej, nie izraelskiej (choć chłopcy mieszkają w Jerozolimie), bo to wbrew pozorom bardzo religijna muzyka.

Więcej na myspace, facebook, twitter...
Polecam!

Hagada robotów

2010-03-27T22:27:00.001+01:00

Korzystając z okazji - Ewa przysłała mi swój rysunkowy komentarz do filmiku o robotowym Sederze.

Skoro roboty urządzają kolację sederową, muszą korzystać z Hagady. Mogą korzystać z tej Hagady na Pesach (zaprojektowanej wspólnie z Ewą właśnie), ale bardziej prawdopodobne jest, że mają swoją własną...
Zawierać ona może taką na przykład wersję "czterech synów":

"Tora mówi o czterech robotach: mądrym, złym, prostodusznym i takim, co nie umie zadać pytania..."

Pesach już za drzwiami...

2010-03-24T17:38:00.010+01:00

Przyznaję się otwarcie - miałem w planach serię artykułów Pesachowych... Niestety, niespodziewane zlecenie (znowu robię książkę - napisze coś o tym jeszcze) i kłopoty ze zdrowiem obróciły te plany w niwecz...

Więc na pocieszenie przynajmniej - roboSeder! Jeżeli zastanawialiście się kiedykolwiek, co robią roboty w wieczór sederowy - teraz już wiecie. Nawet roboty mogą obchodzić Pesach!

Polecam też waszej uwadze moje wcześniejsze artykuły o Pesach...

Chag Sameach!

Naród żydowski nie istnieje - jeszcze nie istnieje...

2010-03-05T10:40:00.001+01:00

Już jakiś czas temu zastanawiałem się "Czy istnieje naród żydowski?".
Teraz już wiem - nie istnieje, ale być może niedługo będzie istniał...

Szabat szalom.

Uczciwa cena

2010-02-28T00:24:00.002+01:00

Zacząłem się ostatnio uczyć halachot (praw) związanych z dinej mamonot - sprawami pieniężnymi.

Czwarty rozdział talmudycznego traktatu Bawa Mecija omawia między innymi zagadnienia związane z uczciwymi cenami. Tora Pisana (Księga Kapłańska 25:14) stanowi:

Gdy będziecie sprzedawać waszemu bliźniemu, lub gdy będziecie kupować od bliźniego, nie oszukujcie się nawzajem.

Rabini ustalili trzy zakresy nieuczciwej ceny, czyli ceny powyżej lub poniżej powszechnie przyjętej ceny rynkowej danego towaru: 1) różnica mniejsza niż 1/6 - nie musi zostać zwrócona, gdyż ludzie zazwyczaj godzą się z takimi różnicami w cenie; 2) dokładnie 1/6 - cała różnica w cenie musi zostać zwrócona poszkodowanej stronie; 3) różnica powyżej 1/6 ceny rynkowej pociąga za sobą unieważnienie całej transakcji.

Miszna (Bawa Mecija 4:3) podaje też czas, w którym nabywca przedmiotu po zawyżonej cenie może żądać zwrotu pieniędzy lub unieważnienia transakcji - jest to czas, w którym mógł on pokazać kupiony przedmiot innemu kupcowi (ekspertowi potrafiącemu ocenić rynkową wartość przedmiotu) lub krewnemu (zazwyczaj żonie lub mężowi).

Innymi słowy - jeśli po powrocie do domu okazało się, że kupujący nabył dany przedmiot po cenie zawyżonej o 1/6 w stosunku do ceny rynkowej, powinien natychmiast wrócić do sklepu i domagać się zwrotu nadpłaconej kwoty. Jeśli różnica wynosiła więcej niż 1/6 powinien wrócić do sklepu i zwrócić kupiony przedmiot domagając się zwrotu całości zapłaconej kwoty. Przy różnicy w cenie mniejszej niż 1/6 kupujący nie może wysuwać żadnych roszczeń do sprzedawcy. Nabywca może też zasięgnąć opinii dotyczącej wartości kupionego przedmiotu u innego sprzedawcy, mającego rozeznanie w cenach rynkowych.

Jeżeli nabywca z jakiejkolwiek przyczyny nie zgłosi się w wyznaczonym czasie i nie będzie dochodził swoich praw transakcja nie będzie mogła zostać unieważniona nawet w przypadku rażąco nieuczciwej ceny.

Dalej Miszna opisuje, że rabin Tarfon w mieście Lod zarządził, że różnica w cenie, którą można skarżyć i domagać się jej zwrotu wynosi 1/3 wartości rynkowej zamiast 1/6. Kupcy z Lod bardzo się ucieszyli słysząc taką decyzję (mogli dzięki niej dyktować wyższe ceny), ale rabin Tarfon ostudził ich radość dodając, że czas w którym można dochodzić swoich praw wynosi w takim wypadku cały dzień (dokładniej mówiąc - do końca dnia, w którym transakcja miała miejsce). Kupcy z Lod powiedzieli wtedy: "Niech rabin Tarfon zostawi nas lepiej w spokoju" i pozostali przy standardowej 1/6 różnicy w cenie.

A frejleche Purim!

Gdy Purim wypada w niedzielę

2010-02-24T10:29:00.002+01:00

W Mahzor Vitry dyskutowana jest sytuacja, gdy dzień 14 adar żydowskiego kalendarza (święto Purim) wypada w niedzielę. Podstawowe pytanie na które trzeba odpowiedzieć to: kiedy w takim wypadku powinno się obchodzić Post Estery? Normalnie obchodzi się go dzień wcześniej (13 adar) ale gdy Purim wypada w niedzielę, Post Estery musiałby być obchodzimy w Szabat. Jeszcze w IX wieku pytanie czy można pościć w Szabat pozostawało w jakim przynajmniej zakresie otwarte (Megilat Ahimaac), ale już dwa wieki później panowała powszechna zgoda, że nie pości się w dzień Szabatu.

Raszi wydał dwie decyzje halachiczne w tej sprawie (znajdują się one w zbiorze jego responsów pod numerem 128):

Pewna kobieta zapytała Rasziego, czy może w takim wypadku pościć dzień wcześniej - w piątek? Nie mogła pościć w czwartek, gdyż tego dnia wybierała się w podróż, i post byłby bardzo utrudniony. Raszi odpowiedział, iż cała społeczność powinna przestrzegać Postu Estery w tym samym dniu. Nie dał jednak jasnej odpowiedzi na pytanie - prawdopodobnie jego intencją było doradzenie owej kobiecie, że lepiej w ogóle nie pościć, niż przekładać Post Estery na inny dzień.
Raszi stanowczo sprzeciwiał się "gorliwcom", którzy mieli w zwyczaju pościć aż przez dwa dni - czwartek i piątek. W jego opinii nie dostrzegali oni różnicy pomiędzy przykazaniem a zwyczajem. Skoro większość ludzi przestrzega Postu Estery w czwartek, tak właśnie powinni i oni postępować.

W latach kiedy 13 adar wypada w Szabat, przestrzegamy Postu Estery w poprzedzający go czwartek (Szulchan Aruch 686:2). Jednak taka procedura jest nieco problematyczna w świetle stwierdzenia Gemary (Megila 5a), iż "nie przyspieszamy upamiętniania tragicznych wydarzeń". I rzeczywiście - gdy Tisza beaw (post 9 aw) wypada w Szabat, post przesuwany jest zawsze na dzień następny (niedzielę). Dlaczego zatem z Postem Estery jest inaczej? Magid Miszne (Hilchot Taniot 5:5) wyjaśnia, iż nie możemy przenieść dnia postu dzień później (na 14 adar) gdyż wtedy świętujemy Purim.

Rabin Soloveitchik zauważa, że możliwa jest jeszcze inna odpowiedź na tak postawione pytanie - po prostu Post Estery nie jest poświęcony rozpamiętywaniu tragicznego wydarzenia z przeszłości. Dlatego też przesunięcie go na czwartek nie narusza wcale ogólnej zasady "nie przyspieszamy upamiętniania tragicznych wydarzeń".

Izraelski sposób na bezrobocie?

2010-02-18T21:41:00.003+01:00

Dość regularnie czytuję portal money.pl, czasem także zaglądam na ich wersję dla kobiet iWoman.
Dzisiaj zachęcony linkiem na stronie głównej "Izraelski sposób na bezrobocie" kliknąłem i zacząłem się zastanawiać - o co chodzi? W artykule pt. "Izraelski sposób na bezrobocie" czytam mianowicie co następuje:

Na pomysł uruchomienia sieci różowych taksówek wpadła lokalna firma taksówkarska Iszrakat. Postanowiła utworzyć damski park taksówkowy z modeli samochodów z roku 2010, ale nie w kolorze żółtym jak zwykle, lecz w różowym.

Już nazwa firmy dała mi do myślenia - z żadnym hebrajskim słowem mi się nie kojarzy... Czytam dalej:

Pomysł taki wpadł nam do głowy, gdy myśleliśmy, w jaki sposób utworzyć nowe miejsca pracy - mówi dyrektor firmy Chazem Takruri.

Typowe hebrajskie nazwisko - myślę sobie... Dalej już wszystko staje się jasne:

Jak podaje agencja Maan, jeśli różowe taksówki zdadzą egzamin w Hebronie, projektodawcy chcą wprowadzić je w całej Autonomii Palestyńskiej.

Drogie redaktorki (a może redaktorzy?) i Woman - wystarczy trochę pomyśleć, pogooglować i można uniknąć kompromitacji - Iszrakat to nazwa arabskiej firmy taksówkowej, Chazem Takruri to nazwisko arabskie, agencja Maan to palestyńska agencja medialna, a Hebron leży na terytorium Autonomii Palestyńskiej, nie Izraela!

Więc jaki jest "Izraelski sposób na bezrobocie"? Według redaktorów iWoman to arabskie, różowe taksówki dla kobiet w Hebronie! Szkoda że Bibi nie wpadł na to wcześniej... Pewnie zostałby za taki pomysł od razu oskarżony o dyskryminację kobiet...

Nowe filmy z Izraela

2010-02-15T17:18:00.004+01:00

Bardzo chciałbym obejrzeć dwa izraelskie filmy.

Pierwszy to "Soreret" (Buntowniczka) - nie wiedzieć czemu przetłumaczony na angielski jako "Black Bus" - o chasydzkiej kobiecie, która opusciła religijną społeczność, w której sie wychowała. Wydaje się że kanwą opowieści są słynne "koszerne autobusy", w których obowiązuje segregacja płciowa.

Drugi film to "Einaim pekochot" (Otwarte oczy) o problemie homoseksualizmu w ultra-ortodoksyjnych społecznościach w Izraelu.

Gdyby ktoś z Was miał dostęp do któregokolwiek z nich - bardzo proszę o kontakt.

Posiłek na Rosz Chodesz

2010-02-12T11:01:00.003+01:00

W każdy Szabat i Święto Tora nakazuje spożywać uroczyste posiłki, których elementem obowiązkowym jest chleb. Jednak w dni "pół-świąteczne", jak choćby w Rosz Chodesz - pierwszy dzień nowego miesiąca, istnienie podobnego wymogu nie jest do końca jasne (Minhag Israel Tora 419:1). Aczkolwiek Szulchan Aruch nakazuje w ten dzień spożywać uroczysty posiłek, to jego parametry, dość dokładnie określone w przypadku Szabatów i Świąt, nie są jasno określone (Orach Chajim 419:1).

Udokumentowane jest bezspornie, że król Dawid jadał takie uroczyste posiłki z okazji początku miesiąca (Ks. Samuela 1:20). Niektóre autorytety zrównują uroczysty posiłek w Rosz Chodesz z posiłkiem Purimowym (Tur O.CH. 419), inni idą nawet dalej i porównują go z posiłkiem świątecznym, argumentując, iż Rosz Chodesz jest wymieniony w Torze razem z pozostałymi Świętami (Ks. Liczb 10:10). Jest powiedziane, że w Rosz Haszana (Nowy Rok) budżet roczny każdego człowieka jest dokładnie określany, z wyjątkiem budżetu na wydatki związane z Szabatami, Świętami i dniami początku miesiąca właśnie - te są liczone osobno, nie wchodzą do ogólnego bilansu (Tur O.Ch. 419).

Ale wydaje się, że nawet jeśli zgodzimy się na istnienie przykazania, nakazującego jeść uroczysty posiłek w dniu Rosz Chodesz, musimy przyznać, że przykazanie to ogranicza się wyłącznie do czasów, gdy nowy miesiąc ogłaszany był każdorazowo przez sąd rabinacki na podstawie przesłuchania naocznych świadków ukazania się księżyca (Beit Josef O. Ch. 419, Snahedrin 70a, Ran Rosz Haszana 24a). W owych czasach posiłek taki był ważnym elementem informowania całego społeczeństwa o ogłoszeniu nowego miesiąca (Ramabam Kidusz Hachodesz 3:7, Raszi Jewamot 70b).

Jeśli ktoś urządza posiłek z okazji Rosz Chodesz powinien zrobić go w ciągu dnia, ale niektóre autorytety halachiczne pozwalają na spożywanie go również w nocy (Rama). Jeśli początek nowego miesiąca wypada w Szabat, a więc w dzień kiedy i tak spożywa się uroczyste posiłki, powinno się dodać do szabatowego posiłku dodatkową potrawę z okazji Rosz Chodesz (Miszna Berura 418:2, 419:1-2). Jeśli jednak Rosz Chodesz trwa dwa dni (dzieje się tak, jeśli poprzedni miesiąc trwał 30 dni zamiast 29) i drugi dzień wypada w niedzielę, należy wtedy właśnie zorganizować posiłek z okazji nowego miesiąca (Kaf Hachajim 419:4).

Nawet jeśli w dzisiejszych czasach organizowanie uroczystego posiłku z okazji Rosz Chodesz nie jest już obowiązującym nakazem, tym niemniej jest bardzo zalecaną praktyką. Według Zoharu tego dnia otrzymujemy dodatkową duszę (podobnie jak w Szabat i Święto). Jakkolwiek spożywanie chleba jest zalecane, jednak nawet posiłek składający się z samych owoców jest wystarczający. Powinno się w tym dniu nosić bardziej odświętne ubrania niż w dzień powszedni (Kaf Hachajim, Minhag Israel Tora).

Baruch dajan haemet

2010-02-09T23:11:00.000+01:00

Przed chwilą dowiedziałem się o śmierci rabina Chaskela Bessera...
Chyba nikomu innemu polscy Żydzi nie zawdzięczają tak wiele, jak właśnie jemu. Także ja...

Słowo "Miszna" składa się z tych samych liter, co słowo neszama, „dusza”. Według kabalistów studiowanie Miszny jest szczególnym środkiem pomocnym dla duszy zmarłego, bardziej niż inna nauka. Niektórzy mają zwyczaj odmawiać te rozdziały Miszny, których pierwsze litery składają się na imię zmarłego. Następnie studiuje się fragmenty traktatu Mikwaot, które zaczynają się od liter nun, szin, mem i he (neszama). Niektórzy poprzestają tylko na studiowaniu tych ostatnich misznajot.

NUN
Gdy [do mykwy] wlało się wino lub woda z oliwek i nieco zmieniły wygląd [wody w mykwie] – jeśli nie ma w [mykwie] 40 sea o wyglądzie wody, nie można się w niej zanurzać.

SZIN
Jeśli do trzech lugin wody dostał się jeden kortow wina i [woda ta] nabrała wyglądu wina, [gdyby] wlało się to do mykwy – nie uczyni to [mykwy] niezdatną. Jeśli są trzy lugin wody, w których brak jednego kortow i dostał się do tego kortow mleka, ale [dalej] ma to wygląd wody, [gdyby] wlało się to do mykwy – nie uczyni to [mykwy] niezdatną. Rabi Jochanan ben Nuri mówi: „Wszystko [przesądza się] według wyglądu [wody w mykwie]”.

MEM
Gdy w mykwie jest dokładnie 40 sea [wody] i zeszło [do mykwy] dwóch ludzi, i zanurzyli się jeden po drugim – pierwszy jest czysty rytualnie, drugi jest nieczysty. Rabi Jehuda mówi: „Jeśli nogi pierwszego [człowieka] stykały się z wodą [gdy wchodził drugi] to i ten drugi jest czysty rytualnie”. Jeśli ktoś zanurzył w [mykwie] materiał i wyjął go, jak długo część materiału styka się z wodą, [ten kto się zanurzy w mykwie] będzie czysty rytualnie. Gdy ktoś zanurza materac lub skórzaną poduszkę, to ponieważ wyjmuje to za rogi z wody, woda, która dostaje ?ię do wnętrza poduszki jest wodą czerpaną. Jak należy postąpić? Zanurza się je i wyjmuje, trzymając za brzegi [otworem w dół].

HE
Jeśli ktoś zanurzył w [mykwie] łóżko, pomimo tego, że nogi łóżka pogrążają się w gęstym błocie [łóżko] jest czyste rytualnie, ponieważ woda zetknęła się z [łóżkiem] jako pierwsza. Jeśli mykwa ma płytką wodę, można do niej [wstawić z jednej strony] wiązkę drewna i przycisnąć ją, a nawet wiązkę trzcin, aby podniósł się poziom wody, zejść i zanurzyć się. Jeśli igła była położona na stopniach groty [w której jest mykwa] i ktoś poruszał wodą, skoro nad [igłą] przepłynęła fala – [igła] jest czysta rytualnie.

Rabin Besser jest bohaterem książki "Rabin z 84 Ulicy".

zdjęcie: rabin Besser i Jan Karski, źródło: jewishpress

Picie alkoholu w Purim, cz.2

2010-02-08T10:15:00.001+01:00

Dlaczego pić i co?
Motywy upojenia alkoholowego występują w Torze w raczej niekorzystnym świetle, jak choćby znana historia Noego i jego córek z Księgi Rodzaju. Zatem by w jakiś sposób uzasadnić nakaz picia alkoholu w Purim Awudraham pisze, iż cała historia purimowa opisana w Księdze Estery i związane z nią cuda możliwe były przy udziale alkoholu – zarówno upadek królowej Waszti jak i ostateczny upadek niegodziwego Hamana miały miejsce przy okazji uczt połączonych z piciem wina (miszte jajin). Król Achaszwerosz wyprawił wspaniałą ucztę na cześć nowej królowej – Estery. Dlatego świętując te wydarzenia i pamiętając o cudach z nimi związanych należy spożywać alkohol.

Z tego właśnie powodu wiele autorytetów rabinicznych uważa, iż obchodzenie tego święta powinno wiązać się z piciem wina właśnie. Zarówno Raszi (Megila 7b), Rambam jak i Rokeach ograniczają możliwość wypełnienia przykazania “ad lo jada” wyłącznie do wina. Z kolei Gilionej Haszas ma wątpliwości, czy nie można w tym celu użyć jakiegokolwiek innego alkoholu (ibid), a Szwilej Dawid pisze wyraźnie, iż można używać innych alkoholi w Purim (Orach Chajim 695:3).

Istnieje też inny powód picia właśnie wina w czasie Purim – święto ma być radosne, a prawdziwa radość płynie z wina właśnie: “By wino rozweselało serce człowieka…” (Psalm 104:15). Gilionej Haszas pisze wprost, że gdy Świątynia Jerozolimska jest zburzona, jedyną radość w życiu daje człowiekowi wino (Pesachim 109a).

Czy kobiety również muszą pić?
Kobiety tak samo jak mężczyźni mają w Purim obowiązek wysłuchać czytania Księgi Estery, świętować i spożywać uroczysty świąteczny posiłek, ponieważ one równiez brały udział w purimowych cudach w czasach Mordechaja i Estery. Jeśli jednak chodzi o picie alkoholu, to Rewiwot Efraim uważa, iż nie przystoi kobietom się upijać (Tom 1; Rozdz.161).

Również Miszna Berura podaje ten sam powód wyjaśniając, dlaczego kobiety nie uczestniczą w zimun (formalnym zaproszeniu do błogosławieństwa po posiłku) – jest on odmawiany nad kielichem wina (Orach Chajim 199:6).

Kiedy należy pić?
Uroczysty posiłek purimowy powinien być spożywany w dzień, ponieważ Księga Estery mówi o “dniu radości i świętowania”. Dlatego też Rawa uczy wyraźnie, iż nie można wypełnić obowiązku świętowania w nocy (Megila). Remu mówi, że większość posiłku purimowego należy spożyć za dnia, można natomiast zakończyć go juz po zapadnięciu zmroku.

Rambam nakazuje przygotować tak uroczysty posiłek, jak tylko jest to finansowo możliwe, oraz wypić tyle alkoholu, by zapaść w sen. To oznacza, że zarówno picie, jak i zaśnięcie (związane ze świętowaniem) powinno mieć miejsce jeszcze za dnia. Również przytoczona w pierwszej części historia niefortunnego posiłku purimowego Raby i raw Zeiry dowodzi, iż picie alkoholu powinno być nieodłączną częścią posiłku purimowego – w przeciwnym wypadku raw Zeira nie musiałby odmawiać ponownego przyjęcia zaproszenia na posiłek, mógłby jedynie zastrzec, że w tym roku obędą się bez alkoholu.

Picie alkoholu w Purim, cz.1

2010-02-02T20:08:00.002+01:00

Czy należy się upić?
Gemara w traktacie Megila cytuje opinie Rawa, mówiącą, że w Purim jest obowiązek upić się (wg komentarza Rasziego – winem) aż do stanu gdy nie będzie się w stanie rozróżnić pomiędzy “błogosławiony Mordechaj” a “przeklęty Haman” (ad lo jada – dopóki nie będzie rozróżniał). Następnie Gemara przytacza znaną agadę (opowieść) o tym, jak pewnego roku Raba i raw Zeira spożywali wspólnie purimowy posiłek i popili sobie tęgo. Nietrzeźwy Raba zabił wtedy raw Zeirę. Następnego dnia, gdy wytrzeźwiał i uświadomił sobie co uczynił, tak gorąco modlił się o przywrócenie życia przyjacielowi, że jego modlitwy zostały wysłuchane – raw Zeira ożył! Rok później Raba ponownie zaprosił raw Zeirę na posiłek purimowy. Raw Zeira kategorycznie odmówił, argumentując iż cuda nie zdarzają się za każdym razem. W związku z tym niektórzy rabini odrzucają opinię Rawa, iż w czasie Purim należy sie upić, a historia nieszczęśliwego posiłku purimowego jest przytoczona właśnie po to, by odrzucić argument Rawy.

Niemniej jednak, zarówno rabin Josef Karo jak i Remu zgadzają się z istnieniem nakazu upicia się w Purim [Orach Chajim 695:2], choć Macharil na przykład twierdzi że jest to luźne zalecenie jedynie, nie formalne przykazanie.

Ile wypić?
Bach (rabin Joel Sirkes z Krakowa) uważa, że w Purim należy sie dosłownie upić do tego stopnia, że nie jest się w stanie już dłużej odróżnić “błogosławionego Mordechaja” od “przeklętego Hamana”. Raba na pewno musiał osiągnąć ten stan zanim zabił raw Zeirę! [Beit Chadasz 695]

Zarówno Szla Hakadosz [Szaarej Teszuwa 695:2] jak i Chacham Cwi [Sidur Jaawec ] spełniali bardzo skrupulatnie zalecenie Rawy. Szla Hakadosz twierdzi dodatkowo, że osoby wątłego zdrowia są zwolnione z wypełniania tego przykazania.

Jednakże Beit Josef cytuje Tosafistów [Megila 7b] twierdzących, iż opinia cytowana przez Gemarę w imieniu Rawy, nie powinna być brana dosłownie – chodzi raczej o upicie sie w stopniu uniemożliwiającym zaśpiewanie pieśni Purimowej (znanej jako Szoszanat Jaakow – Lilia Jakuba) której słowa mówią o “błogosławionym Mordechaju”, “przeklętym Hamanie” oraz “błogosławionych sprawiedliwych” i “przeklętych złoczyńcach”. Nie jest możliwe (w opinii Beit Josef) by upić się naprawdę do tego stopnia by nie rozróżniać Mordechaja od Hamana (czy brał pod uwagę możliwości środkowoeuropejskich Żydów - nie wiadomo…). Dlatego opinii Rawy nie można traktować dosłownie.

Magen Awraham z kolei uważa, że granicę upicia się w Purim stanowi moment, gdy nie jest sie już w stanie obliczyć wartości liczbowej (gematrii) wyrażenia “przeklęty Haman” oraz “błogosławiony Mordechaj. [695:3]. Rambam uważa, że powinno się pić wino do momentu zaśnięcia. [Hilchot Megila 2:15] Kol Bo natomiast stwierdza że w każdym przypadku upicie się jest zakazane, należy jedynie wypić nieco więcej niż zazwyczaj by włączyć się w radosne obchody tego dnia. [Hilchot Purim] Sfat Emet wyjaśnia, że “ad lo jada” nie oznacza wcale obowiązku doprowadzenie się do tego stanu, ale zalecenie - jeśli osiągnie się taki stan upojenia nie należy już pić więcej. [Megila 7b]

Remu zauważa, iż niektórzy interpretują obowiązek “ad lo jada” w taki sposób, że należy wypić nieco więcej alkoholu niż zwykle i położyć się spać – we śnie człowiek nie jest w stanie odróżnić “błogosławionego Mordechaja” od “przeklętego Hamana”. [Orach Chajim 695:2] Zarówno Pri Megadim [Miszbecot Zahaw 695:2] jak i Miszna Brura [Orach Chajim 695:5] zgadzają sie z tą opinią Remu. Miszna Brura dodaje, że lepiej w ogóle nie pić alkoholu jeśli miałoby to wpłynąć na wypełnianie innych przykazań (stanowczo zakazana jest na przykład modlitwa oraz odmawianie błogosławieństw pod wpływem alkoholu).

cdn...

Modlitwa w samolocie

2010-01-31T15:00:00.002+01:00

Według Szulchan Aruch, podróżny, który nie ma możliwości by stać w czasie modlitwy, może modlić się siedząc, i to nawet te części modlitwy, które w normalnych okolicznościach odmawia się stojąc (Szmone esre - 18 błogosławieństw).

Kilka lat temu linie lotnicze El Al wydały specjalną broszurkę z instrukcjami dotyczącymi zachowania się pasażerów podczas modlitwy w samolotach. Broszurka ta zawiera m. in. opinie kilku najwybitniejszych rabinów na ten temat.

Rabin Szmuel Halewi Wosner (autor Shewet Halewi):

Podróżni powinni powstrzymać się od modlitw w dużej grupie - najlepiej jest modlić się w małej grupie, siedząc, nawet podczas Szmone esre. Jeżeli jest możliwość stania za lub przed fotelem zamiast w przejściu - można stać. Nie powinno zajmować się przejścia pomiędzy fotelami. Jeżeli sygnał "Zapiąć pasy" jest włączony należy natychmiast wrócić na miejsce i zapiąć pasy. Dopiero wtedy można kontynuować modlitwę.

Rabin Szlomo Zalman Auerbach:

W czasie lotu powinno się modlić Szmone esre siedząc. Modląc się w przejściu pomiędzy fotelami ważne jest, by upewnić się że nie będzie to przeszkadzać pozostałym pasażerom i załodze pokładowej. Z zasady powinno się, o ile jest to tylko możliwe, modlić przed lotem lub już po jego zakończeniu.

Zwyczaj zbierania się minjanu z tyłu samolotu jest niezgodny z przepisami bezpieczeństwa pokładowego i może być niebezpieczny dla modlących się. Za każdym razem jeżeli sygnał "Zapiąć pasy" zostanie włączony należy natychmiast wrócić na miejsce i zapiąć pasy. Jeżeli w czasie modlitwy zostanie się poproszonym przez załogę pokładową o powrót na miejsce należy bezwzględnie dostosować się do polecenia i kontynuować modlitwę siedząc.

Rabin Mosze Feinstein:

W czasie modlitwy na pokładzie samolotu można modlić się całą modlitwę siedząc, jeżeli stanie jest niemożliwe, będzie powodować niedogodność dla pozostałych pasażerów lub też trudności z właściwą koncentracją podczas modlitwy. Jedynymi wyjątkami od tej zasady są fragmenty modlitwy wymagające pokłonienia się - należy wówczas wstać, pokłonić się i usiąść z powrotem.

Rabin Jicchak Silberstein (Bnei Brak):

Kiedy kapitan samolotu zadecyduje o konieczności zapięcia pasów przez pasażerów należy usiąść nawet będąc w środku odmawiania Szmone esre;

Jeśli ktokolwiek nie podporządkuje się poleceniom personelu pokładowego (kontynuując modlitwę na stojąco) nie tylko nie wypełni przykazania modlitwy (micwa haba beawera - wykonanie przykazania okupione jest popełnieniem grzechu), ale popełnia grzech chilul Haszem (publicznej profanacji Boga);

Przerywając modlitwę i siadając na polecenie załogi samolotu należy powstrzymać się od rozmów;

Gdy ponownie będzie można kontynuować modlitwę (gdy odwołana zostanie komenda "Zapiąć pasy") należy powrócić do miejsca modlitwy i kontynuować. Nawet dłuższa przerwa w modlitwie jest dozwolona jeśli zachowało się podczas niej milczenie.

Tu biszwat 5770

2010-01-29T12:10:00.000+01:00

Życząc wszystkim czytelnikom udanego "Nowego Roku" polecam mój stary artykuł o Tu biszwat.

autor zdjęcia: Nicolás Pérez, źródło: wikipedia

Koszerna muzyka

2010-01-26T16:57:00.004+01:00

Rabin Gil Student na swoim blogu umieścił interesujący link – otóż można się z niego dowiedzieć, że w Izraelu powstał właśnie komitet ds. koszerności muzyki! Tak, tak – ciało to będzie ustalać autorytatywnie, który wykonawca jest “koszerny” a który nie. Nie wiadomo jeszcze do końca jaką moc prawną będą miały wyroki tegoż komitetu, ani kto za nimi stoi - żaden z wielkich rabinów izraelskich nie udzielił mu jak dotąd publicznie swojego poparcia. Ale to pewnie kwestia czasu jedynie…

Najważniejszą bodajże kwestią pozostaje jednak halachiczny status decyzji tego ciała – czy odmowa akceptacji płyty/artysty równoznaczna będzie z zakazem jej sprzedaży/kupna w środowiskach ortodoksyjnych, czy będzie jedynie rodzajem ostrzeżenia. Obawiam się że jednak to pierwsze. Ciekawe też, czy ciało to zyska szersze uznanie w kręgach religijnych, czy pozostanie jedynie lokalnym kolorytem, nieszkodliwym w gruncie rzeczy dziwactwem.
W każdym bądź razie komitet ten opublikował już swego rodzaju przewodnik po koszernej muzyce, który zawiera między innymi takie instrukcje jak:

muzyka ze słowami ze Świętych Ksiąg powinna być śpiewana z należnym im szacunkiem;
podkład muzyczny powinien być dostosowany do znaczenia słów – nie powinno się stosować żadnych efektów zniekształcających czyste brzmienie instrumentów:
instrumenty perkusyjne powinny być używane oszczędnie, a typowe dla muzyki rozrywkowej zestawy perkusyjne - wcale;
gitara (elektryczna, również basowa) oraz saksofon w ogóle nie powinny być używane!;
zakazane są wszelkie “nowoczesne” rodzaje muzyki – pop, disco, rock, reggae, rap, dance, jazz itp. – właściwie wszystko;
muzycy na scenie muszą zachowywać się statecznie – zakazane jest tańczenie, kołysanie sie w rytm muzyki;
zakazana jest zbyt głośna muzyka;
zakazane są koncerty z udziałem mieszanej publiczności.

Oczywiście już tworzy się swoisty “ruch oporu” przeciwko próbom narzucania takich odgórnych restrykcyjnych ograniczeń, nawołujący do nie kupowania żadnej płyty posiadającej aprobatę nowego komitetu.

INS "Dakar"

2010-01-25T11:06:00.004+01:00

Dzisiaj mija kolejna rocznica tajemniczego zatonięcia izraelskiej łodzi powdodnej INS Dakar.

INS Dakar był jednym z trzech okrętów podwodnych typu 'T', pochodzących jeszcze z czasów II wojny światowej, jakie Izrael zakupił od Wielkiej Brytanii w 1965 roku.

INS Dakar w dniu 9 stycznia 1968 opuścił Portsmouth, kierując się do Haify. Rankiem 15 stycznia osiągnął Gibraltar i wpłynął na wody Morza Śródziemnego. Dalszą podróż kontynuował w zanurzeniu. Taka forma przemarszu była poniekąd wymuszona napiętą sytuacją polityczną na Bliskim Wschodzie i wynikającymi stąd względami bezpieczeństwa. Okręt o wyznaczonych godzinach nawiązywał łączność radiową z Haifą, meldując swoją aktualną pozycję. Ostatni taki meldunek podał 24 stycznia o godzinie 06.10. INS Dakar znajdował się wtedy na wschód od Krety, w pozycji 34.16°N 26.26°E. Ostatni sygnał radiowy odebrano w Haifie dwie minuty po północy, 25 stycznia, i nigdy więcej okręt nie odezwał się...

Dalszy ciąg tej historii do przeczytania tutaj.

zdjęcie: HMS Totem (późniejszy INS Dakar) w latach 40-tych
źródło: wikipedia

Mechica na przyjęciach weselnych

2010-01-24T21:16:00.001+01:00

W dwóch poprzednich częściach serialu o mechicy mowa był o mechicy w jej "naturalnym ekosystemie" - synagodze. Dzisiaj przyjrzymy się zagadnieniu mechicy w innych sytuacjach, a konkretnie w czasie uroczystości weselnych.

Uroczystościom takim towarzyszą tańce, a te w środowisku żydowskim akceptowalne są wyłącznie w odmianie "homoseksualnej" :-) - mężczyźni tańczą z mężczyznami, kobiety z kobietami. Tańce mogą się odbywać w dwóch oddzielnych pomieszczeniach, bądź w jednym, za to przedzielonym mechicą.

Częstym jednak zwyczajem na tego typu uroczystościach (nie tylko weselnych, ale także towarzyszących obrzezaniu, bar/bat micwie, zaręczynom itp.) jest ustawianie mechicy również pomiędzy stołami - kobiety i mężczyźni jedzą osobno! I właśnie o takim zastosowaniu mechicy będzie dzisiejszy odcinek.

Rabin Mosze Feinstein był zdania, iż mechica w czasie posiłków weselnych itp. nie jest wymagana prawem (Igrot Mosze; Orach Chaim 41). Uzasadniał swoją decyzję prawami dotyczącymi ofiary pesachowej (Księga Wyjścia 12:21-22) - podobnie jak do zjedzenia ofiary pesachowej zasiadać miała cała rodzina, czasem kilka rodzin wspólnie, tak samo uczta weselna powinna odbywać się wspólnie.

Poza tym w Gemarze znajdujemy opis sytuacji, gdy panna młoda w czasie wesela siadała w kącie by zjeść, bo wstydziła się jeść przy wszystkich. Z pewnością wstydziła się jeść przy obcych, co dowodzi wspólnego z mężczyznami (nie tylko ojcem i braćmi) posiłku (traktat Pesachim 86a). Według rabina Feisteina mechica jest konieczna w trakcie uroczystego posiłku tylko jeśli spełnione są dwa warunki:

po pierwsze, musi być zgromadzona razem znaczna liczba kobiet i mężczyzn
po wtóre, zgromadzenie musi mieć na celu "świętą rzecz" (dawar szebikedusza) na przykład wspólną modlitwę (co dowodzi, że wesele nie należy według niego do tej kategorii

Sidrei Esz (2:8) dodaje, że jakkolwiek zgromadzenia w celu innym niż dawar szebikedusza nie wymagają mechicy, mimo wszystko mężczyźni i kobiety powinni siedzieć osobno (przy osobnych stolikach).
Kicur szulchan aruch powołuje się na opinie Bacha oraz Beit Szmuel i mówi, iż w czasie posiłku weselnego, gdzie kobiety siedzą z mężczyznami razem, w czasie uroczystego zimunu(zaproszenia) przed modlitwą po posiłku nie mówi się słów "szehasimcha bimeono" (że w Jego Obecności odbywa się ta radosna uroczystość) ponieważ według autora Kicur... nie ma prawdziwej radości, gdy działają złe skłonności - mężczyźni i kobiety siedzą razem. Dlatego też wielu rabinów uważa, że mechica jest konieczna w sytuacji wspólnego posiłku weselnego dużej grupy mężczyzn i kobiet.

Interesujące uzasadnienie dla braku konieczności mechicy w czasie wesel i tym podobnych uroczystości przedstawia Lewusz (Likutei Minhagim 36. Otóż cytuje on pewną agadę (opowieść) z Gemary, która relacjonuje, jak to rabin Gidel miał w zwyczaju stawać przed mykwą (basenem rytualnym)i instruować wchodzące kobiety jak powinny się prawidłowo zanurzać w mykwie. Gdy zarzucano mu, iż jego zachowanie jest nieskromne i niegodne wielkiego rabina, tłumaczył, że w ogóle nie zauważa "kobiecości" pań wchodzących do mykwy - są dla niego jak (dosłowny cytat) "gęsi". Lewusz sugeruje zatem, że w czasach, kiedy obcy mężczyźni i kobiety przebywają ze sobą w wielu codziennych sytuacjach, jest to naturalne i nie powoduje raczej żadnych "grzesznych myśli", zatem mechica w czasie uroczystego posiłku nie jest potrzebna, można także powiedzieć słowa zimunu "szehasimcha bimeono".

Bombowe tefilin

2010-01-21T18:32:00.001+01:00

Przeczytane na Money.pl:

Samolot lecący z Nowego Jorku do Louisville został przekierowany do Filadelfii - poinformowała telewizja NBC.
Policja filadelfijska podała, że jednego z pasażerów zaniepokoił przedmiot w rękach siedzącego obok młodego mężczyzny. Uznał go za urządzenie wybuchowe. Tymczasem, jak się okazało, był to tefilin - pudełeczko z wersetami Tory, przyczepiane przez religijnych Żydów rzemykami do ramienia i czoła.
Rzecznik linii lotniczych US Airways Jim Olson potwierdził, że lot 3709 został przekierowany do Filadelfii z przyczyn bezpieczeństwa i maszyna wylądowała w tym mieście około godz. 9.00 (15 czasu polskiego).
[...] Rzeczniczka filadelfijskiej policji Christine O'Brien powiedziała, że nikogo nie aresztowano i nie przedstawiono żadnych zarzutów.

Bycie religijnym Żydem jest w dzisiejszych czasach coraz bardziej niebezpieczne ...

Electro Morocco - post-izraelska muzyka

2010-01-20T22:57:00.000+01:00

Dlaczego "post-izraelska"? Bo członkowie Electro Morocco to izraelscy "wysiedleńcy", żyjący i tworzący w nowojorskim Brooklinie.

Tworzą muzykę będącą mieszanką wielu stylów i gatunków - bliskowschodniego folku, retro rocka, elektroniki i popu. Warto posłuchać!

Ich najnowsze dzieło z serii "Rockraga mixtape" można ściągnąć stąd.

Mechica 2

2010-01-16T19:51:00.002+01:00

Poprzedni odcinek odcinek serialu o mechicy zakończyłem stwierdzeniem, że według Rambama oraz rabina M. Feinsteina mechica w synagodze ma za zadanie fizycznie rozdzielić kobiety i mężczyzn.

Dlatego też r. Feinstein ustalił minimalną wysokość "koszernej" mechicy na około 160-170 cm. Chociaż mężczyźni nie mogą modlić się w obecności zamężnych kobiet z odkrytymi włosami, co przy takiej minimalnej wysokości mechicy mogłoby teoretycznie mieć miejsce (głowy kobiet są widoczne zza mechicy), można polegać na opinii zarówno Rambama jak i Rifa, ze w wyjątkowych przypadkach mozna modlic się w obecności kobiety z odkrytą głową. XIX wieczny kodeks halachiczny - Aruch Haszulchan - tłumaczy, iż w dzisiejszych czasach, kiedy odkrywanie włosów przez zamężne kobiety stało się tak powszechne, utraciły one w jakimś stopniu status erwa (części ciała, która musi być zakryta).

Jednak większość rabinów preferuje nieco wyższe mechice, takie, które zasłaniają całą sylwetkę kobiety. Jeśli już modlący się mężczyzna znajdzie się w obecności kobiety z odkrytą głową, powinien przynajmniej zamknąć oczy, lub, jeśli to możliwe, odwrócić się. Należy przy tym jednakże uważać by nie zawstydzić tejże kobiety (publiczne zawstydzenie kogoś przyrównywane jest do zabicia go).

Według wspomnianej w pierwszej części serialu Gemary, kobiety w Świątyni Jerozolimskiej znajdowały się na swego rodzaju balkonie. Dlatego podobne rozwiązanie preferowane jest przez wiele autorytetów we współczesnych synagogach. Dlatego te synagogi, w których istnieje balkon dla kobiet nie powinny tego zmieniać. W przypadku balkonu wystarczyć powinna nawet szklana mechica - nie ma obawy o wymieszanie się kobiet i mężczyzn. Rabin Feinstein limituje takie rozwiązanie (podobnie jak mechice o minimalnej wysokości) tylko dla sytuacji gdy przychodzące na modlitwy kobiety ubierają się właściwie. W przeciwnym wypadku preferowana jest mechica nieco wyższa i nieprzeźroczysta.

Oczywiści opinia rabina Feinsteina jest jedynie jedną z wielu...
Większość autorytetów halachicznych uważa, że mechica musi zasłaniać całą sylwetkę kobiety. Opinia ta opiera sią na wspomnianej wcześniej opinii Rambama z Komentarza do Miszny, iż mężczyźni nie powinni w ogóle widzieć kobiet za mechicą. Taka też była takana (decyzja halachiczna) ponad 70 głównych rabinów europejskich pod przewodnictwem rabina Szlomo Ganzfrieda (autora Kicur szulchan aruch) w 1876 roku (między innymi: Maharam Szik, Lew Haiwri, Zichron Yehuda, Lubawiczer Rebe, Raw Kook, Cic Eliezer,Szawet Halewi, Minchat Icchak, Taharat Jom-Tow, Bar Mosze, Oz Nidberu).

Śnieg, śnieg, wszędzie śnieg...

2010-01-11T22:19:00.001+01:00

Niemal dokładnie rok temu pisałem na blogu o opadach śniegu i ich halachicznych konsekwencjach.
I proszę - rok później mamy taka sama sytuację. Cały kraj sparaliżowany przez opady śniegu, które jak co roku "zaskoczyły" wszystkich. I gdzie to globalne ocieplenie?

Tak czy owak polecam przeczytać post o śniegu z punktu widzenia prawa żydowskiego...

Mechica

2010-01-10T02:09:00.010+01:00

Cechą charakterystyczną ortodoksyjnej synagogi jest podział na część męską i kobiecą - mężczyźni i kobiety nie siedzą nigdy razem, wymieszani. Jest to wręcz pewien symbol, sztandar ortodoksji, odkąd judaizm reformowany odszedł od rozdziału płci w synagogach. Jednak nawet wśród samych ortodoksów podział przestrzeni synagogalnej budzi spore emocje i dyskusje, dotyczące bardzo często rozmieszczenia, wyglądu i konstrukcji rozdzielenia pomiędzy obydwoma przestrzeniami (męską i żeńską) - mechicy.

Miszna (traktat Suka 51a) opisuje przebieg uroczystości zwanej simchat beit haszoewa które miało miejsce w Świątyni Jerozolimskiej w czasie święta Sukot. W noc poprzedzająca uroczystości przeprowadzano zakrojone na dużą skalę prace konstrukcyjne. Gemara opisuje, że budowano dookoła ezrat naszim (sekcja Świątyni przeznaczona dla kobiet) drewniany balkon, z którego kobiety mogły obserwować uroczystości i nie narażać się na zbyt bliskie przebywanie z mężczyznami. To jest halachiczne źródło zasady rozdziału płci w synagogach, które są w sensie duchowym "spadkobiercami" Świątyni Jerozolimskiej - prawa ich dotyczące wywodzą się z praw dotyczących Świątyni.

Tosefta (traktat Megila 3:14) uczy, że synagogi powinny także konstrukcyjnie naśladować Świątynię. Stąd ortodoksyjne synagogi muszą w swej konstrukcji posiadać specjalna przestrzeń przeznaczona dla kobiet, muszą zagwarantować fizyczne rozdzielenie kobiet i mężczyzn w czasie modlitw.

W opinii rabina Mosze Feinsteina (Igrot Mosze O.C. 39), obowiązek wzniesienia mechicy w synagodze pochodzi bezpośrednio z Tory (mideorajta), więc nawet gdyby kobiety i mężczyźni dobrowolnie zgodzili się siedzieć oddzielnie i przestrzegali tego zobowiązania i tak koniecznie byłoby postawienie mechicy.

Według Gemary głównym powodem budowania wspomnianego balkonu w Świątyni Jerozolimskiej była potrzeba fizycznej separacji kobiet i mężczyzn. Rambam w swoim komentarzu do Miszny dodaje, że powstrzymywało to mężczyzn od gapienia się na płeć piękną. Wydaje się zatem, że według Rambama podobną funkcję musi spełniać współczesna mechica - nie może być przeźroczysta, mężczyźni nie mogą widzieć kobiet.

Jednak rabin Feinstein wyjaśnia, iż opinia Rambama nie powinna być brana dosłownie, bo nie ma w Gemarze uzasadnienia dla niej. Co więcej, sam Rambam nie jest konsekwentny - w innym swoim dziele, Miszne Tora, które jest autorytatywnym kodeksem halachicznym, w dwóch miejscach (Hil. Suka 8:12, oraz Beit Habechira 5:9) pisze, że zadaniem mechicy jest oddzielić kobiety i mężczyzn i słowem nie wspomina o innych jej rolach.

Istnieją jednakże odmienne opinie halachiczne w tej sprawie.

Modlitwa kobiet

2009-07-13T19:16:00.004+02:00

Jeżeli wejdziemy do jakiejkolwiek synagogi zauważymy od razu, że mężczyźni są znacznie liczniej reprezentowani niż kobiety. Nawet jeśli akurat nie odbywają się w niej żadne modlitwy, sama architektura świadczy o tej dysproporcji - część męska jest zawsze sporo większa od części żeńskiej. Nie jest to bynajmniej wymysł architektów, ale raczej odzwierciedlenie stanu prawnego - według prawa żydowskiego (halachy) kobiety nie mają obowiązku wspólnej, grupowej modlitwy. Czy zatem kobiety muszą się w ogóle modlić?

W traktacie Brachot (20a-b) znajduje się Miszna, która stwierdza: "Kobiety, podobnie jak nieletni i niewolnicy, zwolnione są z obowiązku odmawiania Szma Israel. [...] Ale zobowiązane są do modlitwy [Szmone esre - Osiemnaście błogosławieństw] [...]". Gemara wyjaśnia że powodem, dla którego kobiety mają obowiązek modlić się jest sama natura modlitwy - jest to wszak prośba o Boże łaski. Czyż kobiety potrzebują jej mniej niż mężczyźni?

Rambam (rabin Mosze ben Majmon) w Hilchot tefila (1:1-2) stwierdza, iż modlitwa jest przykazaniem zawartym bezpośrednio w Torze (w wersecie: "[...] miłując Pana, Boga waszego, i służąc Mu z całego serca i z całej duszy. [...]." W związku z tym, każdy Żyd ma obowiązek modlić się co najmniej raz dziennie, przy czym Tora nie określa wcale formy modlitwy ani czasu przeznaczonego na nią - te prawa zostały ustanowione przez rabinów. Dlatego kobiety - kontynuuje Rambam - są również zobowiązane do modlitwy, na takiej samej zasadzie jak mężczyźni. Ale ponieważ nie dotyczy je dekret rabiniczny dotyczący formy i czasu modlitwy, wystarczy że modlą się raz dziennie swoimi własnymi słowami o dowolnej porze.

Odmienną opinię prezentuje Ramban (rabin Mosze ben Nachman) - twierdzi on mianowicie, iż cały koncept modlitwy jest w całości ustanowiony przez rabinów. Wydawać by się zatem mogło, iż kobiet są z tego obowiązku zwolnione, jednak ponieważ modlitwa jest prośbą o Boże łaski, również kobiety mają obowiązek modlitwy. Co więcej, w przeciwieństwie do Rambama, Ramban uważa że forma modlitwy oraz jej wyznaczony czas dnia są dla kobiet wiążące tak samo, jak dla mężczyzn.

W kodeksie Szulchan aruch (Orach chajim 106:1) cytowana jest opinia Rambama. Jednakże komentarze do Szulchan aruch w zdecydowanej większości przyjmują punkt widzenia Rambana (Magen Awraham, Miszna berura). Przyjętą zatem halachą jest obowiązek modlitwy kobiet przynajmniej dwa razy dziennie - rano i po południu. Modlitwa wieczorna jest dla kobiet, według większości opinii, nieobowiązkowa, choć Aruch haszulchan traktuje modlitwę wieczorną tak samo, jak pozostałe modlitwy w ciągu dnia. Jednak wśród Żydów aszkenazyjskich wiążącą jest opinia z Miszna berura.

Jeżeli kobieta nie ma czasu na modlitwę, co może być powszechne w licznych tradycyjnie żydowskich rodzinach, rabini pozwalają w oparciu o opinię Rambama na krótką modlitwę o dowolnej porze dnia.

20 zwykłych uczniów

2009-05-31T16:48:00.000+02:00

Hilel Hazaken [Starszy] miał osiemdziesięciu uczniów, trzydziestu z nich było godnych, aby spoczywała na nich Szechina [Boska Obecność] tak, jak na Mosze Rabenu. Trzydziestu z nich było godnych, aby zatrzymało się dla nich słońce tak, jak dla Jehuszuy bin Nun. A dwudziestu było zwykłych. Największy z nich wszystkich był Jonatan ben Uziel. Najmniejszy z nich wszystkich był raban Jochanan ben Zakaj. Mówiono o raban Jochanan ben Zakaj, że nie zostawił [nie przestudiowanej] Tory, Miszny, Gemary, halachot, agadot, dikduke tora [praw, wywodzonych z pozornie zbędnych liter Tory], dikduke sofrim [obwarowań prawnych, ustanowionych przez Mędrców], kal wachomer [argumentów a fortiori], gzera szawa [przekazanych przez tradycję wniosków z porównanych słów], obliczeń kalendarza, gematrii [nauki o wartości liczbowej słów], rozmów Aniołów Posługujących, rozmów duchów, rozmów palm, przysłów praczy, przysłów lisów, Wielkiej Rzeczy i Małej Rzeczy. Wielka Rzecz to Maase Merkawa [jeden z dwóch głównych nurtów mistyki żydowskiej bazujący na pierwszym rozdziale Księgi Ezechiela (Jechezkel)], a Mała Rzecz to dyskusje pomiędzy [amoraitami] Abaje i Rawą. [...] I jeśli ten, który był najmniejszy z nich wszystkich, był tak wielki, to o ile bardziej największy [z nich]? Mówiono o Jonatanie ben Uzielu, że w czasie, gdy siedział i zajmował się [nauką] Tory, każdy ptak, który przelatywał nad nim – natychmiast się spalał.

Talmud babiloński, traktat Suka 28a

Szawuot - Czas Nadania Tory

2009-05-28T11:32:00.000+02:00

Pierwszy rozdział Księgi Rodzaju
zapisany na skorupce jajka (za wikipedia.org)

Wszystkiego najlepszego z okazji święta Szawuot!
Chag Sameach!

Jom Jeruszalaim - Dzień Jerozolimy

2009-05-22T10:33:00.000+02:00

Jeżeli o tobie zapomnę, Jerozolimo...

Zdjęcie po lewej zostało zrobione tuż po tym, jak pierwszy oddział IDF dotarł pod Ścianę Płaczu. Zdjęcie po prawej przedstawia te same osoby w tym samym miejscu 40 lat później...

To zdjęcie z kolei (autorstwa Davida Harrisa) zostało zrobione (o zgrozo...) podczas pierwszego Szabatu pod Ścianą Płaczu po zajęciu Starego Miasta.

Żona modna

2009-05-01T15:14:00.004+02:00

Wielu religijnych Żydów widzi w pięknie fizycznym kobiety coś nieprzyzwoitego - kobieta nie powinna przesadnie dbać o swoją urodę, a już na pewno nie powinna swojej urody pokazywać publicznie. W związku z tym często żony chasydów faktycznie są zaniedbane. Niektóre kobiety również nie przywiązują większej wagi do kwestii swojego wyglądu. Poza tym często po prostu nie mają na to czasu, zajmując się domem i pokaźną gromadką dzieci...

Jednak zarówno w Torze jak i w Talmudzie znajdujemy inne opinie na ten temat. Już w Księdze Rodzaju (Bereszit 29:17-18) widzimy, że Jaakow poślubił Rachelę ze względu na jej fizyczną atrakcyjność:

(...) Rachela zaś miała piękną postać i miłą powierzchowność. Ponieważ Jakub pokochał Rachelę, rzekł do Labana: "Będę ci służył przez siedem lat za twą młodszą córkę, Rachelę".

W wielu innych miejscach Tanachu opisywany jest fizyczny wygląd kobiet (Rodzaju 12:11, 24:16, 29:17, I Samuela 25:3, Estery 2:7) - w związku z tym Talmud uczy, że wygląd kobiety jest jednym z najważniejszych jej przymiotów (Ketubot 59b). Rabin Jiszmael znany był z tego, że troszczył się o wygląd młodych dziewczyn, zwłaszcza biednych, pomagając im finansowo by mogły łatwiej znaleźć sobie męża. Jego troska w tej dziedzinie była na tyle istotna, że gdy zmarł, wszystkie kobiety w Izraelu płakały. (Nedarim 66a)

Rabini podkreślają zalety żony dbającej o swój wygląd - taka kobieta, dbająca dodatkowo o budżet domowy jest uznawana za żonę idealną. Mężczyzna również powinien dbać o swój wygląd fizyczny! (Bawa Mecia 84a) Ale zarówno kobieta jak i mężczyzna muszą mieć na uwadze, iż ich wygląd i zachowanie nie mogą w żadnym wypadku być prowokujące, prowadzące innych do grzechu. (Nedarim 9b)

Jest rzeczą absolutnie dozwoloną, by poślubić kobietę jedynie ze względu na jej wygląd! (Taanit 31a) Co więcej, halacha zakazuje poślubienia kobiety, której się wcześniej nie widziało na oczy. (Ketubot 72a) Piękna żona ma także inną zaletę - powstrzymuje męża od myśli o innych kobietach. (Jewamot 63a)

Żydowska kobieta powinna zawsze nosić najlepsze ubrania i biżuterię na jaką ją stać. (Ketubot 59b) Midrasz mówi, że na pustyni po wyjściu z Egiptu Bóg codziennie zsyłał razem z manną biżuterię dla kobiet. Obowiązkiem męża jest zapewnić żonie odpowiednie perfumy, (Ketubot 66b) oraz upewnić się, że zarówno jego żona jak i niezamężne córki wyglądają pięknie. (Ketubot 59b)

Kitniot

2009-04-12T13:25:00.002+02:00

Jak już wspomniałem wcześniej Żydów aszkenazyjskich obowiązuje w czasie Pesach zakaz spożywania kitniot - pokarmów zawierających ryż, kukurydzę, orzechy ziemne bądź fasolę.

Zwyczaj ten nie jest w ogóle wzmiankowany we wczesnych źródłach halachicznych, przeciwnie - Talmud mówi wyraźnie, iż jedynymi zbożami, których ziarna w kontakcie z wodą dają chamec są: pszenica, jęczmień, owies, żyto i orkisz (Pesachim 35a). Rambam stwierdza stanowczo, ze lista ta jest zamknięta i nie ma potrzeby martwić się o chamec pochodzący z innych zbóż i roślin takich jak fasola i pozostałe strączkowe - nawet zmielone na mąkę i zmieszane z wodą nie zakwaszą się (Hilchot chamec umaca 5:1).

Pierwszą chyba chronologicznie wzmiankę o zwyczaju niejedzenia kitniot można znaleźć w Sefer micwot ktanot (222) - autor pisze o znanym zwyczaju powstrzymywanie się od spożywania kitniot w czasie Pesach. Podaje też powód takiego zachowania - ponieważ ryż, fasola itp. są często przyrządzane w sposób podobny do chleba lub ciasta, ludzie zdecydowali wykluczyć je z diety pesachowej by uniknąć jakichkolwiek pomyłek. Hagahot Majmoni podaje jeszcze inny powód tego zwyczaju - otóż twierdzi on, że w czasie żniw czasami rośliny strączkowe mieszają się ze zbożem, trudno je potem dokładnie oddzielić, więc jedzenie fasoli na przykład mogłoby prowadzić do spożywania produktów zawierających zboża, a w konsekwencji chamec.
Arba turim (453) twierdzi jednak, że jest to niepotrzebne zaostrzenie prawa (chumra), jeszcze dalej idzie Rabeinu Jerucham, który wprost mówi o "głupim zwyczaju"! Beit Josef mówi, że zwyczaj ten jest przestrzegany tylko przez Żydów aszkenazyjskich. I faktycznie Remu w Darchei Mosze (453) broni zwyczaju niespożywania kitniot przez aszkenazyjczyków. Podobnie Maharil z pasją broni tego zwyczaju.
Jak można się spodziewać w Szulchan aruch (453:1) przedstawione są podzielone opinie - Josef Karo utrzymuje, że nie ma wogóle zakazu jedzenia kitniot, Remu natomiast zakazuje tego, jednocześnie dopuszczając czerpanie z kitniot w czasie Pesach innych niż jedzenie korzyści (można je posiadać, można nimi np. handlować, karmić nimi zwierzęta itp.)

W następnych stuleciach jedynie nieliczni rabini aszkenazyjscy występowali otwarcie przeciwko temu zwyczajowi. Jednym z nich był rabin Jaakow Emden, który powołując się na autorytet swojego ojca, Chachama Cwi, pisał, iż zwyczaj ten powinien zostać porzucony. Przeważająca większość autorytetów jednakże podkreślała znaczenie tego zwyczaju i zachęcała do przestrzegania go.

Gebrokst

2009-04-11T21:46:00.001+02:00

Wśród chasydów zwłaszcza, popularnym zwyczajem pesachowym jest "gebrokst" (w jidysz "złamany"), co po hebrajsku znane jest jako "szeruja". Chodzi o nie spożywanie podczas Pesach macy lub produktów z macy, które miały kontakt z wodą. Jednym z wyjaśnień tego zwyczaju jest obawa, iż w macy może się znaleźć jakaś ilość niewypieczonej (surowej) mąki, która w kontakcie z wodą dałaby chamec (zakwaszona) - surowo podczas Pesach zakazany.

Niektórzy traktują to niebezpieczeństwo bardzo poważnie, unikając starannie jakiegokolwiek kontaktu macy z wodą przez całe święto. Istnieją jednakże różne wersje tego zwyczaju - kontakt z innymi niż woda płynami jest dozwolony, odmienne traktowanie macy i mąki macowej (zmielonej macy), spożywanie gebrokst tylko ósmego dnia święta itd.

Jednak zwyczaj ten nie został nigdy skodyfikowany jako obowiązująca halacha (prawo). Talmud w traktacie Pesachim (39b) mówi wyraźnie, że raz upieczona maca nie może stać się chamec. Szulchan aruch także twierdzi, że można namoczyć macę (Orach chajim 461:4) choćby w celu łatwiejszego jej przełknięcia. Wiadomo że Gaon Wileński miał zwyczaj gotować macę, z kolei Chatam Sofer używał kuleczek z macy (do ich wyrobu konieczna jest woda). Chazon Isz robił kulki macowe dodając jajka zamiast wody (jajka nie powodują zakwaszenia macy).

Istnieje teoria, że zwyczaj niespożywania gebrokst w Pesach pochodzi z czasów, gdy mace były znacznie grubsze niż dzisiaj - istniała wtedy obawa, że pewna część mąki nie wypiekła się dokładnie. W dzisiejszych czasach mace są bardzo cienkie, więc takiego niebezpieczeństwa nie ma. Poza tym nawet gdyby było inaczej, to dopóki zamoczoną w wodzie macę spożyje się w czasie krótszym niż 18 minut, nie stanie się ona chamec (dopiero po 18 minutach mąka i woda stają się chamec). Ostatecznym argumentem przeciwko gebrokst jest fakt, iż zawsze jedząc macę ma ona kontakt z wodą, która stanowi przecież większość śliny człowieka! (Szarei Tszuwa 460:2)

Niejedzenie gebrokst w Pesach jest zwyczajem, który ma swoje uzasadnienie w literaturze rabinicznej, zatem kto chce, lub ma taką tradycje, może i powinien go przestrzegać. Natomiast ktoś, kto nie ma takiej tradycji, może się delektować w czasie święta Pesach pysznymi kuleczkami macowymi.

PS. Jedna uwaga jeszcze - ci, którzy nie jedzą gebrokst mogą, będąc w gościach na przykład, jeść z naczyń osób spożywających gebrokst. (Radbaz 4:296)

Błogosławieństwo słońca

2009-04-07T12:34:00.001+02:00

W środę rano, 14 nisan (8 kwietnia) tego roku będziemy mieli okazję uczestniczyć w bardzo specjalnym wydarzeniu. Co 28 lat odmawiamy specjalne błogosławieństwo (Birkat hachama - błogosławieństwo słońca) w momencie, kiedy słońce znajduje się w dokładnie tym samym miejscu, w którym znajdowało się podczas stwarzania świata.

Źródłem tej halachy jest Gemara w traktacie Brachot (59b), która uczy:

Nasi Rabini nauczają: Ten kto widzi słońce w jego czasie, księżyc w jego sile, gwiazdy w ich drogach i gwiazdozbiory w ich porządku, odmawia błogosławieństwo "Ose maase bereszit ". Kiedy to ma miejsce? Abaje uczy: Co 28 lat, kiedy cykl się zamyka a nisan wypada w Saturnie, we wtorek wieczorem".

Raszi wyjaśnia wyrażenie "słońce w jego czasie" jako czas, gdy słońce wraca na początek swojej orbity (według obowiązującego wówczas modelu kosmosu Arystotelesa), czyli tam, gdzie znajdowało się w momencie stworzenia.

Rok słoneczny, składający się z czterech równych pór roku, ma wg żydowskiej tradycji dokładnie 365 i 1/4 dni (52 tygodnie, jeden dzień i 6 godzin). Obrót słońca po jego orbicie rozpoczął się w pierwszej godzinie czwartego dnia (w środę wieczorem), po roku słońce wróciło do tego samego punktu w czwartek o północy, kolejnego roku znowu o poranku w piątek, następnie w Szabat o północy i tak dalej. Dopiero po 28 latach słonce powróciło do punktu początkowego ponownie w środę wieczorem. Tak właśnie w dużym uproszczeniu wygląda kalkulacja 28-letniego cyklu słonecznego.

Jeżeli chcecie się dowiedzieć:
    - Czy rok słoneczny ma naprawdę 365 i ćwierć dnia,
    - Jak określa się pory roku,
    - Dlaczego wg. zwykłego nie-żydowskiego kalendarza Birkat hachama wypada zawsze 8 kwietnia,
    - Czy świat nie został stworzony raczej w miesiącu tiszri (w Rosz haszana),
    - Co oznacza nisan w Saturnie

polecam następującą publikację (niestety w języku angielskim). Po polsku polecam artykuł Tomka Krakowskiego, skąd można też ściągnąć teksty modlitw na tę okazję.

Na koniec jeszcze kilka uwag:
    - nieprawdą jest, jakoby jutro trzeci raz w dziejach Birkat hachama wypadała w Erew Pesach. Ani wyjście z Egiptu, ani cud Purimowy nie miały miejsca w rok Birkat hachama. Odkąd kalendarz żydowski został ustalony (ok. 1600 lat temu) mieliśmy już trzy takie przypadki.
    - nie jest konieczne wychodzenie na zewnątrz by pobłogosławić słońce, wystarczy je widzieć przez szybę.
    - przykazanie wypełnia się przez powiedzenie błogosławieństwa Ose maase bereszit. Wszystkie dodatkowe modlitwy, psalmy etc. są absolutnie nieobowiązkowe. Zwłaszcza w Erew Pesach, gdy zazwyczaj jest sporo rzeczy do zrobienia jeszcze...

I jeszcze tekst błogosławieństwa:

ברוך אתה ה' אלקינו מלך העולם עושה מעשה בראשית

Znikające kobiety

2009-04-07T11:43:00.001+02:00

Bartosz Węglarczyk zwrócił moją uwagę na fałszerstwo, jakiego dopuściła się redakcja ultraprtodoksyjnej izraelskiej gazety Jated Neeman.
Otóż szanowna redakcja pisząc o nowym rządzie Izraela zamieściła zdjęcie członków gabinetu. No właśnie członków... "Problem" w tym, że w skład rządu wchodzą także kobiety.

Poniżej fragmenty oryginalnego zdjęcia i tego wydrukowanego przez Jated Neeman. I zagadka - znajdź różnicę. Nagród niestety nie przewidujemy...

Sprzątanie przed Pesach

2009-04-05T12:51:00.000+02:00

Do wszystkich przymierzających się do sprzątania domu przed Pesach, mała prośba:

Pesach 5769 - Chamec

2009-04-03T18:38:00.001+02:00

Teraz coś na temat nadchodzącego święta. Na temat istoty tego święta, można o tym poczytać w wielu miejscach nawet po polsku. Postaram się jednak dorzucić coś od siebie, a skupię się na praktycznych wskazówkach halachicznych.

Proszę jednak w żadnym wypadku NIE TRAKTOWAĆ tego co napiszę jako prawd objawionych - w wypadku pytań i wątpliwości należy skonsultować się z autorytetem halachicznym.

1. Podczas Pesach Żyd nie może spożywać ani posiadać chamecu w żadnej ilości. Dotyczy to każdego produktu zawierającego ziarna zbóż,ą w zwyczaju nie bądź składniki pochodzące ze zbóż. Dodatkowo Tora zakazuje nam czerpania z takich produktów jakiejkolwiek korzyści w czasie Pesach - nie można nimi handlować, darować ani nawet karmić nimi zwierząt. W związku z tym zakazem wszelkie naczynia, które weszły w kontakt z pożywieniem zawierającym chamec nie nadają się do użycia w czasie Pesach. Dodatkowo Żydzi aszkenazyjscy mają w zwyczaju nie spożywanie pokarmów zawierających ryż, kukurydzę, orzechy ziemne, fasolę (tzw. kitniot) - można je natomiast posiadać w czasie święta. Zakaz spożywania kitniot nie dotyczy jednak produktów zawierających mniej niż 50% ww. składników oraz w których składniki te są niemożliwe do wzrokowego zidentyfikowania.

2. Zamiast chleba spożywa się w czasie Pesach macę - składającą się z mąki i wody, wyrobioną i upieczoną w czasie krótszym niż 18 minut. Maca zawierająca jakiekolwiek dodatki (jajka, sok owocowy) jest zakazana dla Żydów aszkenazyjskich, aczkolwiek może być spożywana przez małe dzieci i osoby chore i starsze.

3. Produkty nie nadające się do jedzenia (nie spożywcze) nie muszą być koszerne na Pesach (czy też w ogóle koszerne), jednak pokarm dla zwierząt domowych musi być sprawdzony pod kątem chamecu.

4. Zakaz jedzenia chamecu rozpoczyna się już w dzień przed rozpoczęciem święta (erew Pesach). W tym roku jest to dzień 8 kwietnia, a zakaz zaczyna obowiązywać: w Warszawie - 10.22, w Krakowie - 10.28, w Łodzi - 10.29, we Wrocławiu - 10.39. Nieco później zaczyna obowiązywać zakaz posiadania chamecu - odpowiednio: 11.30, 11.35, 11.36, 11.46. Do tej godziny należy cały chamec znajdujący się w naszym posiadaniu zniszczyć, bądź sprzedać.

Ben Nitay aka Benjamin Netaniahu

2009-03-29T13:42:00.000+02:00

Ponad 30 lat minęło, a jak niewiele się zmieniło...

Purim 5769

2009-03-10T11:47:00.001+01:00

Z okazji Purim publikuję jedną z legend z książki Henryka Halkowskiego "Żydowski Kraków", która, wg. wszystkich znaków na niebie i na ziemi, ukaże się pod koniec marca (jest już w drukarni). Legenda jest oczywiście związana z Purim:

Co robił Remu w dniu święta Purim

Obchody każdego żydowskiego święta łączą się z uroczystym świątecznym posiłkiem. Zazwyczaj taki posiłek spożywany jest wieczorem, po odmówieniu modlitwy maariw. Istnieje jednak jeden wyjątek. Jest nim święto Purim. Uroczysty posiłek podczas tego święta to nie wieczorna kolacja po modlitwie maariw, ale popołudniowy obiad po modlitwie mincha. Zwyczaj ten został ustanowiony przez krakowskiego rabina Mojżesza Isserlesa – Remu. Otóż jednym z najważniejszych przykazań dotyczących święta Purim jest ad lo jada – picie alkoholu tak długo, aż nie będzie się mogło rozróżnić pomiędzy „Niech będzie błogosławiony Mordechaj” i „Niech będzie przeklęty Haman”. Nie zwalnia to jednak od przykazania odmówienia porannej modlitwy – szacharit, i popołudniowej – minchy. Jednakże po spożyciu alkoholu trudno jest porządnie się modlić, nie bełkocąc i nie myląc słów; a może się i tak zdarzyć, że będąc w takim stanie, w ogóle zapomni się o tych modlitwach. Zauważył ten fakt rabin Isserles i dlatego zarządził, aby purimowy posiłek, połączony z piciem alkoholu, odbywał się dopiero po odmówieniu tych modlitw, w świąteczne popołudnie. Z ustanowieniem przez rabina Isserlesa tego zwyczaju łączy się następująca chasydzka legenda:

Życie krakowskiego rabina Mojżesza Isserlesa, zwanego Remu, związane jest z liczbą 33. Żył on 33 lata, napisał 33 dzieła, zmarł w 33 dniu liczenia Omeru, w roku 5333 od stworzenia świata (czyli w skróconym zapisie – 333). Dlatego też postanowiono, że podczas jego pogrzebu zostaną wygłoszone 33 laudacje – pochwalne mowy, każda związana z jakąś micwą lub dobrym uczynkiem spełnionym przez rabina. Kiedy jednak wygłoszono już 32 mowy, przemawiający nad grobem zatrzymał się i nie wiedział, co dalej powiedzieć. Wtedy wystąpił szames zmarłego rabina i tak powiedział:
– Mój rabin martwił się bardzo tym, że podczas święta Purim wielu Żydów zapomina o odmówieniu popołudniowej modlitwy – minchy. Postanowił coś zrobić, aby temu zaradzić. Wczesnym popołudniem w dniu tego święta kazał mi podać sobie płaszcz i czapkę. Owinął się płaszczem, a czapkę nasunął głęboko na oczy, tak żeby nikt go nie mógł poznać, i wyszedł na ulicę. Zastukał w okno sąsiedniego domu, prosząc o trochę wody, aby mógł umyć ręce przed odmówieniem popołudniowej modlitwy, po czym – nie czekając na wodę – oddalił się w stronę następnego domu, gdzie zrobił to samo. Przez całe popołudnie chodził od domu do domu, przypominając w taki sposób ludziom o odmówieniu minchy. I to samo robił podczas święta Purim w następnym roku, i w jeszcze następnym.
I znowu nadeszło święto Purim, i rabin wziął płaszcz i czapkę, zamierzając wyjść na ulicę, jednak cofnął się w progu i rzekł:
– A może ludzie odmawiają minchę nie dlatego, że chcą wypełnić przykazanie, ale dlatego, że poznają mnie po głosie, i słysząc, że mam zamiar odmówić popołudniową modlitwę, czują się zobligowani zrobić to samo? Muszę zatem postępować inaczej. Księga Estery, czytana podczas święta Purim, opowiada o tym, jak to Haman oprowadzał po mieście królewskiego rumaka, na którym siedział Mordechaj, ubrany w królewski płaszcz i koronę. Midrasz do Księgi Estery mówi o tym, że córka Hamana wyjrzała wówczas przez okno i pomyślała, że to Mordechaj prowadzi jej ojca, siedzącego na koniu. Wzięła więc nocnik i wylała jego zawartość na głowę Hamana (sądząc, że jest to Mordechaj). Jak to jednak możliwe, że córka nie poznała własnego ojca po głosie? Przecież cały czas wołał on: „Tak właśnie dzieje się z człowiekiem, którego król chce uczcić” – a musiała ona dobrze znać jego głos. Otóż było tak, że Haman bardzo się wstydził z powodu sytuacji, w jakiej się znalazł. Nie chciał, aby ludzie poznawali go po głosie, włożył więc sobie do ust kamyki, co całkowicie zmieniło jego głos. Ja zrobię tak samo, a wtedy ludzie na pewno nie rozpoznają mojego głosu.
Powiedziawszy te słowa, rabin włożył kamyki do ust i wyszedł na ulicę, aby przypominać ludziom o odmówieniu popołudniowej modlitwy.

Rabin Mojżesz Isserles nie mógł oczywiście zwrócić się wprost do ludzi, aby odmówili minchę, gdyż po pierwsze zawstydziłby ich w ten sposób, a po drugie – nie mieliby wówczas zasługi dobrowolnego odmówienia tej modlitwy.

Czytanie Megilat Ester

2009-03-05T15:44:00.001+01:00

Ostatnio pojawiła się w prasie i nie tylko (w Haarec m. in.) opinie byłego Naczelnego Sefardyjskiego Rabina Izraela - Owadii Josefa na temat kobiet czytających Megilat Ester (Księgę Estery) dla mężczyzn w czasie Purim.

Rabin Josef uważa, że kobieta może czytać Megilę dla mężczyzny tylko w sytuacji, gdy nie ma mężczyzny zdolnego to zrobić. Jest tak dlatego, ponieważ w Szulchan Aruch (O.Ch. 689:2) zawiera opinię, iż kobieta ma inny od mężczyzny obowiązek związany z Megilat Ester - podczas gdy kobieta musi WYSŁUCHAĆ czytania Megili, mężczyzna ma obowiązek PRZECZYTAĆ ją. Według r. Mosze Isserlesa (Remu) kobieta powinna w związku z tym odmówić inne niż mężczyzna błogosławieństwo przed czytaniem Megili.

Tak więc, Żydzi aszkenazyjscy są zobowiązani do postępowania według opinii Remu, podczas gdy sefardyjczycy mogą, bazując na opinii rabina Owadii Josefa, wysłuchać Megili czytanej przez kobietę (w ostateczności - gdy nie ma mężczyzn potrafiących czytać Megilę). Tę samą co Remu opinię prezentuje także m. in. Aruch Haszulchan (689:2).

Wydaje się, że nie istnieje żadna aszkenazyjska opinia pozwalająca kobiecie czytać dla mężczyzny - powodem tego jest wspomniana wyżej różnica w obowiązkach każdej z płci.

Polecam następujące artykuły na ten temat: link, link, link

Nowy Rok Drzew

2009-02-09T10:55:00.003+01:00

Dobrego roku, drzewa!

Izraelski Versace

2009-01-24T17:15:00.000+01:00

Znowu będzie o Izraelu, tym razem w trochę lżejszym tonie.

Oto witryna sklepowa w Tel Avivie:

Gianni Versace? Szyk, klasa, włoski styl - musi być drogo... Otóż niekoniecznie.
Zwróćcie uwagę na napis umieszczony przy lewej krawędzi zdjęcia. Oto jego powiększenie:

Napis głosi, ni mniej ni więcej, iż:

Sklep ten nie ma żadnego związku z włoskim domem mody Gianni Versace S.P.A, a produkty, które oferuje nie są produkowane przez w/w dom mody.

Zabawne, prawda?

Dla przypomnienia, oryginalny sklep Gianni Versace wygląda tak:

Religijni syjoniści w wojsku

2009-01-20T12:00:00.001+01:00

Bardzo ciekawy tekst ukazał się w Jerusalem Post. Pozwolę sobie przetłumaczyć główne tezy.

Jerusalem Post

W czasie operacji "Płynny ołów" zginęło dziesięciu żołnierzy izraelskich, czterech z nich było kipa sruga - religijnymi syjonistami. Ta grupa stanowi od 10 do 15 procent społeczeństwa izraelskiego.

W korpusie oficerskim IDF niższego i średniego szczebla od 30 do ponad 40% oficerów to właśnie religijni syjoniści.

Socjologowie od kilku lat zwracają uwagę na zmiany demograficzne w strukturach IDF - coraz większy i nieproporcjonalnie duży odsetek żołnierzy pochodzi z trzech głównych grup społecznych: religijnych syjonistów (bardzo często mieszkańców osiedli na tzw. Zachodnim Brzegu), imigrantów z krajów byłego Związku Radzieckiego i ich dzieci, oraz, co ciekawe, Druzów.

Ten nieproporcjonalnie duży odsetek kipot srugot wśród żołnierzy IDF należy tłumaczyć sukcesem systemu jesziw wojskowych Hesder, gdzie młodzi ludzie łączą zaawansowaną naukę Tory ze służbą wojskową. Według badań spora część młodych chłopców z religijnych domów, którzy trafiają do służby wojskowej bezpośrednio po ukończeniu szkoły średniej, porzuca w konsekwencji dotychczasowy tryb życia. Przyczyny tego stanu rzeczy są różne, ale wydaje się że głównymi winowajcami są: dominująca świecka kultura wojskowa oraz brak wsparcia rabinicznego.

Uczniowie każdej z ponad 40 jesziw Hesder natomiast, bardzo często służą w specjalnych jednostkach dla religijnych, gdzie czują się doceniani i wspierani, co owocuje ich dużym zaangażowaniem w służbę, pomimo ograniczonych możliwości kariery wojskowej (z powodu łączenia służby wojskowej z nauką Tory rzadziej zostają oni mianowani na stopnie oficerskie). Religijni syjoniści z Hesderu bardzo często wybierają służbę w elitarnych jednostkach IDF, co dowodzi ich zaangażowania i poświęcenia.

Cóż, artykuł zdaje się potwierdzać, iż społeczeństwo izraelskie traci coraz bardziej pewien etos, etos osadnika, twardego ale sprawiedliwego, kochającego swój kraj i stającego w jego obronie. Coraz mniejsza część społeczeństwa identyfikuje się z tym wizerunkiem. Ostatnimi obrońcami tego etosu są właśnie religijni syjoniści - bardzo często sefardyjczycy, mieszkający w osiedlach na Zachodnim Brzegu, bardzo często także dość radykalni politycznie.

Izraelczycy coraz bardziej upodabniają się do społeczeństw zachodnich - z mojego punktu widzenia to smutne...

Muzyka izraelska bis

2009-01-19T11:28:00.000+01:00

Fraza "muzyka izraelska" bardzo często pojawia się jako ta, która kieruje was na mojego bloga. Jest to wręcz prawie najczęstsze zapytanie, chociaż o izraelskiej muzyce pisałem raz, dawno temu.

Pora więc ponownie coś napisać...
A raczej podać linka do strony z darmową muzyką z Izraela. Znajdziecie tam twórców młodych, niszowych, ale za to możecie za darmo posłuchać/ściągnąć trochę muzyki. Polecam.

Polecam też stronę israel-music.com, która jest chyba najlepszym miejscem by zorientować się co się wydaje w Izraelu. Tu niestety zupełnie za darmo można jedynie posłuchać fragmentów płyt, ale za to można kupić nie tylko muzykę, lecz także filmy na DVD i multimedia.

Strefa Gazy - historia trochę starsza

2009-01-18T19:10:00.002+01:00

Skoro było już o najnowszej historii terenów znanych współcześnie jako "Strefa Gazy", czas zatem teraz na ich dzieje nieco dawniejsze.

Biblia wymienia tereny "Strefy Gazy" jako część Ziemi Izraela (Rodz, Lb), a przed podbojem ziemi Kanaan przez Izraelitów ten fragment wybrzeża był zamieszkany przez plemiona Chiwitów oraz Kaftorytów (Pwt 2:23). Po podboju Kanaanu obszar ten przypadł w udziale plemieniu Jehudy (Sedz 1:18). Z terenami Strefy Gazy związana jest także biblijna historia Samsona (Sedz 13-16). Prorok Amos wspomina o wrogiej względem Żydów postawie mieszkańców Strefy Gazy (Amos 1:6). Talmud w traktacie Sota wspomina rabinów żyjących w Gazie (Sota 20b).

W późniejszym okresie część Strefy wchodziła w skład królestwa Dawida i Salomona, jeszcze później dostała się we władanie Ptolemeuszy, Seleucydów, wreszcie Rzymian i Bizantyjczyków. Przez cały czas jednak była Gaza ważnym ośrodkiem żydowskiego życia. Jej mieszkańcy czerpali dochody głownie z lokalizacji na ważnym szlaku handlowym (pomiędzy Azją i Afryką), żyznej ziemi, oraz nadmorskiemu usytuowaniu (porty).

Gdy Arabowie podbili Bliski Wschód, Gaza przeszła pod panowanie muzułmańskie, stając się nawet stolicą regionu. Życie żydowskie na tych terenach nie zamarło aż do okresu Krzyżowców, którzy swoim zwyczajem niszczyli wszystkie społeczności żydowskie na swojej drodze. Zachowały się zapiski z XIV wieku mówiące o jedynie 60 rodzinach żydowskich żyjących w Gazie. Słynny rabin Owadia Bartenura (autor znanego komentarza do Miszny) odwiedził te tereny w 1488 roku, spotykając się z rabinem Gazy (nota bene pochodzącym z Europy Środkowej). Pod panowaniem Imperium Ottomańskiego społeczność żydowska w Gazie rozwijała się i powiększała. W XVII wieku nawet Karaimi mieli tam swoją synagogę (kienesę), a rabin Israel Najara, autor znanej pieśni szabatowej "Ja ribon" pełnił w tamtym czasie funkcję naczelnego rabina Gazy. Z Gazy także pochodził słynny Natan - prorok fałszywego mesjasza Sabataja Cwi. Napoleon Bonaparte odwiedził te tereny w 1799 roku. Dopiero pogrom w 1929 zatrzymał rozwój życia żydowskiego na tych terenach - większość żydowskich mieszkańców opuściła Gazę wkrótce potem. Egipt okupował Strefę Gazy od 1948 roku, by w wyniku Wojny Sześciodniowej (1967) stracić ją na rzecz Izraela.

Printed in Palestine

2009-01-15T11:20:00.001+01:00

Wpadła mi w ręce przed kilku dniami ciekawa książka. Zatytułowana Netiwot, jest podręcznikiem do języka hebrajskiego dla trzecioklasistów. Została wydana w Jerozolimie, w wydawnictwie Kiriat sefer, w roku 1946/47 (podano tylko hebrajski rok wydania).

Zgodnie z prawdą metryka drukarska książki podaje: Printed in Palestine.

Zupełnie przypadkiem tego samego dnia ktoś zwrócił mi uwagę na inną książkę wydrukowaną w Jerozolimie, tym razem współczesną - jest to popularny modlitewnik Sidur tefilat kol pe, wydany przez wydawnictwo Eszkol. I tu ciekawostka - ktoś nie lubiący Państwa Izraela przybił pieczątkę informującą, że książka została wydrukowana w... Palestynie.

Zawsze gdy coś takiego widzę, przypomina mi się powiedzenie mojego znajomego rabina: "Jestem bardziej palestyński niż Jaser Arafat - ja urodziłem się w Palestynie!".

Strefa Gazy - historia najnowsza

2009-01-14T14:49:00.001+01:00

Dla przypomnienia najnowszej historii Strefy Gazy:

Eszet chail...

2009-01-11T12:39:00.000+01:00

Eszet chail to po hebrajsku "dzielna kobieta".

(c) ynetnews.com

Oto historia Dominiki - polskiej wolontariuszki w Aszkelonie, która pomaga m.in. ofiarom rakietowych ataków Hamasu.

Gaza 2009 jak Berlin 1944?

2009-01-07T12:30:00.001+01:00

(c) Life Magazine

Dla wszystkich przeciwników działań Izraela w Strefie Gazy do zastanowienia się - świetny post na The Huffington Post.

Śniegowy Szabat

2009-01-06T11:08:00.003+01:00

W związku z ostatnimi obfitymi opadami śniegu niemal w całym kraju, pozwoliłem sobie wykorzystać artykuł rabina Ariego Enkina i napisać coś o śniegu z żydowskiego punktu widzenia.

Mimo tego, że Biblia powstała na Bliskim Wschodzie, gdzie śnieg jest co najwyżej klimatyczną ciekawostką, jest on obecny na jej kartach. Księga Daniela na przykład używa śniegu jako metafory doskonałej bieli. 1 Księga Machabejska zawiera zapis o niezwykle obfitym opadzie śniegu na Hermonie. Jeremiasz mówi o roli śniegu na północnych rubieżach Izraela w nawadnianiu Kraju. Śnieg jest często używany jako metafora duchowej czystości (Psalm 51, Treny).

W prawie żydowskim śnieg jest rozpatrywany głównie pod kątem Szabatu. Niektórzy rabini uważają, że śnieg, który spadł w czasie Szabatu jest mukce (nie można go dotykać w Szabat). Inni nie widzą różnicy pomiędzy śniegiem spadłym w Szabat i "nie-Szabatowym". Można oczywiście chodzić w czasie Szabatu po śniegu, mimo pozostawiania śladów (co przypomina zakazaną czynność) oraz nieuchronnego powodowania jego topnienia (aczkolwiek topienie śniegu lub lodu w celu uzyskania wody jest w Szabat zabronione).

Śnieg (czy też lód) nogą być dodane do napoju w celu jego schłodzenia, mimo spowodowania tym samym jego stopnienia (Orach Chajim 320:9). Same kostki lodu mogą być robione (zamrażane) również w czasie Szabatu, jednak lepiej przygotować je wcześniej (Szewet Halewi). Ciekawostką może być fakt, że Rambam traktuje lód i śnieg jak płyny (Tumat met 15:2, Tumat ochlin 1:22).

Niektóre autorytety zakazują lepienia kul śniegowych w Szabat, inni rabini pozwalają. Wszyscy jednak zakazują zgodnie lepienia bałwana w czasie Szabatu. Chodniki można odśnieżyć (ręcznie) w czasie Szabatu, ale tylko w miejscach, gdzie jest eruw. Jeżeli nie ma - można poprosić o odśnieżenie nie-żyda (najlepiej jeszcze przed Szabatem).

Jeśli padający śnieg gromadzi się na ubraniu w Szabat, można go delikatnie strzepnąć, uważając by go nie ścisnąć lub nie wetrzeć w ubranie (Biur Halacha 302).

W razie nagłej konieczności można wysikać się na śnieg w czasie Szabatu (Orach Chaim 320:14). W podobnie nagłym wypadku można użyć dużej ilości śniegu (ponad 6500 litrów) jako mykwy (Jore Dea 201:30) - ale tylko w celu koszerowania naczyń.

Henryk Halkowski

2009-01-05T12:00:00.002+01:00

Odszedł człowiek-instytucja.
Grigorij Kanowicz powiedział o nim kiedyś: "Nie ma Krakowa bez Henryka Halkowskiego i nie ma Henryka Halkowskiego bez Krakowa". Ktoś inny natomiast: "Do Krakowa przyjeżdża się żeby zobaczyć Wawel, Rynek Główny, Synagogę Remu, i pogadać z Henrykiem Halkowskim". Miał 57 lat...

Poniżej fragment przygotowywanej przez Wydawnictwo Austeria książki Zichron necach (Tłumaczenie fragmentów Miszny autorstwa Ewy Gordon):

Słowo "Miszna" składa się z tych samych liter, co słowo neszama, „dusza”. Według kabalistów studiowanie Miszny jest szczególnym środkiem pomocnym dla duszy zmarłego, bardziej niż inna nauka. Niektórzy mają zwyczaj odmawiać te rozdziały Miszny, których pierwsze litery składają się na imię zmarłego. Następnie studiuje się fragmenty traktatu Mikwaot, które zaczynają się od liter nun, szin, mem i he (neszama). Niektórzy poprzestają tylko na studiowaniu tych misznajot.

NUN
Gdy [do mykwy] wlało się wino lub woda z oliwek i nieco zmieniły wygląd [wody w mykwie] – jeśli nie ma w [mykwie] 40 sea o wyglądzie wody, nie można się w niej zanurzać.

SZIN
Jeśli do trzech lugin wody dostał się jeden kortow wina i [woda ta] nabrała wyglądu wina, [gdyby] wlało się to do mykwy – nie uczyni to [mykwy] niezdatną. Jeśli są trzy lugin wody, w których brak jednego kortow i dostał się do tego kortow mleka, ale [dalej] ma to wygląd wody, [gdyby] wlało się to do mykwy – nie uczyni to [mykwy] niezdatną. Rabi Jochanan ben Nuri mówi: „Wszystko [przesądza się] według wyglądu [wody w mykwie]”.

MEM
Gdy w mykwie jest dokładnie 40 sea [wody] i zeszło [do mykwy] dwóch ludzi, i zanurzyli się jeden po drugim – pierwszy jest czysty rytualnie, drugi jest nieczysty. Rabi Jehuda mówi: „Jeśli nogi pierwszego [człowieka] stykały się z wodą [gdy wchodził drugi] to i ten drugi jest czysty rytualnie”. Jeśli ktoś zanurzył w [mykwie] materiał i wyjął go, jak długo część materiału styka się z wodą, [ten kto się zanurzy w mykwie] będzie czysty rytualnie. Gdy ktoś zanurza materac lub skórzaną poduszkę, to ponieważ wyjmuje to za rogi z wody, woda, która dostaje ?ię do wnętrza poduszki jest wodą czerpaną. Jak należy postąpić? Zanurza się je i wyjmuje, trzymając za brzegi [otworem w dół].

HE
Jeśli ktoś zanurzył w [mykwie] łóżko, pomimo tego, że nogi łóżka pogrążają się w gęstym błocie [łóżko] jest czyste rytualnie, ponieważ woda zetknęła się z [łóżkiem] jako pierwsza. Jeśli mykwa ma płytką wodę, można do niej [wstawić z jednej strony] wiązkę drewna i przycisnąć ją, a nawet wiązkę trzcin, aby podniósł się poziom wody, zejść i zanurzyć się. Jeśli igła była położona na stopniach groty [w której jest mykwa] i ktoś poruszał wodą, skoro nad [igłą] przepłynęła fala – [igła] jest czysta rytualnie.

1 sea = objętość 144 jajek
40 sea = 332 lub 573 litrów (zależnie od opinii)
1 log = objętość 6 jajek
1 kortow = 1/60 logu

Warszawska gigantomania po żydowsku

2008-12-29T14:25:00.002+01:00

Organizacje żydowskie w Warszawie (niektóre przynajmniej) opanowała jakaś dziwna mania - budowania na swoich gruntach w okolicach Placu Grzybowskiego wieżowców. I to nie byle jakich - jak najwyższych, jak najbardziej "designerskich".

Otóż jak donoszą stołeczne jaskółki:

Przy ul. Twardej stanie 160-metrowy budynek domykający perspektywę ul. Emilii Plater. [...] Inwestycja ma składać się z dwóch części. Przy ul. Twardej 4, od strony Teatru Żydowskiego powstanie czteropiętrowy budynek biurowy, w którym prawdopodobnie zostanie ulokowane Centrum Kultury Żydowskiej. Będzie połączony szklanym dachem z wysokim budynkiem, który stanie niemal na osi ul. Emilii Plater. Wieżowiec będzie miał 160 metrów. [...] W środku znajdą się wysokiej klasy hotel ze 146 pokojami, restauracją, salami konferencyjnymi i centrum fitnessu. Wyżej, między 16. a 40. piętrem zmieści się 176 apartamentów. Największe mają być dwa dwupoziomowe penthouse'y na ostatnich kondygnacjach.

Ale jazda! Ja rozumiem że działki w ścisłym centrum Warszawy są/mogą być źródłem niezłej gotówki, ale jakoś jak czytam takie opisy jak powyższy, nie mogę się pozbyć wrażenia, że ktoś tam chyba ma kalkulator walutowy zamiast mózgu. Wspomniany wieżowiec ma powstać tuż koło jedynej w Warszawie synagogi - Synagogi Nożyków i Teatru Żydowskiego - bardzo charakterystycznego i dobrego architektonicznie budynku, które zostaną całkowicie stłamszone przez nowego sąsiada. Nie tylko one zresztą - cały Plac Grzybowski, może zaniedbany, ale mający swój charakter przecież - również.

zdjęcie - gazeta.pl (zwróćcie uwagę na budynek Teatru widoczny w prawym dolnym rogu)

Ale żeby było jeszcze ciekawiej:

Jak dowiedział się portal tvnwarszawa.pl, [...]. Inwestycja zaniepokoiła Towarzystwo Społeczno-kulturalne Żydów, którego siedziba znajduje się przy pl. Grzybowskim. Wieżowiec ma sąsiadować m.in. z Synagogą Nożyków, dlatego towarzystwo oczekuje od dewelopera szczegółowego wyjaśnienia, jak będzie wyglądał.
- Oczywiście nasi architekci chętnie spotkają się z przedstawicielami towarzystwa i wszystko wyjaśnią - zapewnia Iwona Strzelecka z firmy Hines. - Nasz budynek spełnia wszystkie normy i przepisy, dlatego nie mamy wątpliwości, że dostaniemy pozwolenie. Jestem pewna, że dojdziemy też do porozumienia z sąsiadami.

Pani Iwona najwyraźniej ma małe doświadczenie we współpracy z żydowskimi organizacjami w stolicy... Chodzi przecież o spore pieniądze oraz dodatkowo jeszcze o prestiż.

Zgodnie jednak z zasadą "gdzie dwóch się bije, tam trzeci korzysta" mamy oto i trzeciego do tego zaprzęgu:

Pozwolenie na budowę wieżowca Hinesa nie jest prawomocne. Mogłaby się od niego odwołać warszawska gmina wyznaniowa żydowska. Należy do niej sąsiednia działka przylegająca do synagogi Nożyków. Gmina rozpoczęła starania o uzyskanie zgody na budowę na tej działce wysokiego na mniej więcej 200 metrów wieżowca. - Nie zamierzamy blokować wieżowca Hinesa - zapewnia Piotr Kadleik, przewodniczący gminy.
- Dość ściśle współpracowaliśmy z Hinesem, przez jakiś czas mieliśmy nawet nadzieję, że prace fundamentowe dla obu naszych budynków przeprowadzimy jednocześnie. Inwestycja gminy żydowskiej jest znacznie mniej zaawansowana niż Hinesa. Nie ma jeszcze warunków zabudowy, jej wpływ na otoczenie analizuje konserwator zabytków. W stołecznym ratuszu na dodatek rozważana jest możliwość przystąpienia do uchwalenia planu zagospodarowania okolic placu Grzybowskiego, który wykluczyłby tak wysoki budynek. [za gazeta.pl]

wizualizacja wieżowców - na dole prawego zdjęcia widoczna Synagoga Nożyków

I mówiąc szczerze - wolałbym żeby tak właśnie się stało.

Więcej zdjęć (i nie tylko) na blogu wieżowce.blox.pl

Chanuka 8

2008-12-28T17:00:00.001+01:00

Ostrzał Strefy Gazy

2008-12-27T21:24:00.002+01:00

Strasznie dużo rzeczy wydarzyć się może w czasie jednego Szabatu. Człowiek jest odcięty (no dobrze, sam się odcina) od świata, nie odbiera telefonów, nie słucha radia, nie ogląda telewizji, nie sprawdza internetu, a tymczasem...

Zdjęcie za gazeta.pl

Logując się do netu po zakończeniu Szabatu można się zdrowo zdziwić. Na przykład informacjami o rakietowym ataku Izraela na Strefę Gazy, ponad 200 ofiarami tegoż i jeszcze wyższą liczba rannych. Chociaż w tym akurat przypadku zaskoczenia nie powinno być - odkąd Hamas nie przedłużył "rozejmu" i wznowił ostrzał terytorium Izraela można się było spodziewać takiej reakcji.

Straszne jest to, że Żydzi zabijają (zwłaszcza kobiety i dzieci), jeszcze gorsze jest, że są do takich działań prowokowani, że nie pozostawia im się wielkiego wyboru. Oczywiście można się oburzać, rzucać gromy na izraelczyków za takie działania, można rozważać czy było to działanie proporcjonalne do sytuacji (co samo w sobie jest już dość absurdalne), czy nie jest to element kampanii przedwyborczej (z pewnością jest), ale...

No właśnie, jest pewne "ale". Z definicji, staram się nie krytykować, nie oceniać nikogo, dopóki nie znajdę się w takiej samej, lub podobnej sytuacji. Po prostu uważam, że nie mam do tego prawa. Dlatego też zasadniczo nie krytykuję działań żadnej ze stron konfliktu izraelsko-palestyńskiego - obie mają swoje racje, sytuacja jest bardziej skomplikowana niż nam się wydaje, obie strony są w jakimś stopniu winne i odpowiedzialne za zaistniałą sytuację. Pozostaje tylko wyrazić żal i solidaryzować się z niewinnymi ofiarami po obu stronach konfliktu.

Symboliczny chyba jest fakt, że dzisiaj właśnie zmarł (edit - dzisiaj podano wiadomość o śmierci, zmarł 24 grudnia) Samuel Huntington - autor słynnego (i kontrowersyjnego) terminu "zderzenie cywilizacji".

PS. Kakofonia już napisała swój komentarz - welcome back jak to mówią u ciebie, btw.

Chanuka 7

2008-12-27T17:30:00.001+01:00

Chanuka 6

2008-12-26T14:00:00.001+01:00

Chanuka 5

2008-12-25T17:00:00.001+01:00

Chanuka 4

2008-12-24T17:00:00.001+01:00

Chanuka 3

2008-12-23T17:00:00.001+01:00

Yes we can!

2008-12-22T17:57:00.001+01:00

Jako dodatek do serii codziennych prezentów chanukowych, dzisiaj wyjątkowo jeszcze drugi post.

Pamiętacie może słynny klip (a raczej całą serię) z kampanii wyborczej Baraka Obamy pt. "Yes, we can!"? Dla przypomnienia:

Znalazłem na stronie Chabadu klip chanukowy nawiązujący do niego.

Chanuka 2

2008-12-22T17:00:00.001+01:00